21.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
21.11.2026, 04:43
Jamiyat 👁 4,722

XITOY OVULI ATAMASI HAQIDA QISQAÇA MAʼLUMOT

XITOY OVULI ATAMASI HAQIDA QISQAÇA MAʼLUMOT

"Tarixingdir ming asrlar içra pinhon, özbegim!” (E.Vohidov).

Yer yuzini suv bosgan buyuk Nuh töfonidan keyin insoniyat Nuh payğambarning uçta öğli: Hom, Som, Yofas avlodlaridan tarqalgan.

Yofasning yetti öğli bölgan: Turk, Xazar, Saqlab, Rus, Ming, Çin, Kamori (Kaymol). Tönğiç öğli Turk şu yettoviga boşçi qilib saylangan.

Turkning 4-avlodi (öğli, nevarasi, çevarasidan keyin) – evarasi Alinjahon edi. Alinjahondan egizak – Möğil va Totor tuğildi. Alinjahon mamlakatni ikki öğliga teng bölib beradi. Ular ahillikda mamlakatni boşqaradilar. Möğil bosqini oqibatida hozirgi kunda salbiy tasavvuriy maʼno kasb etib qolgan möğultotor qabilalari ana şunday tarkib topgan asli bir ota-onadan tuğilgan "yot” oğa-ini elatlardir. Yuz yillar, ming yillar ötgan sayin, qabilalar, uruğlar, elatlar köpayişgani sayin bir-biridan uzoqlaşib, yotlaşib boravergan. Özaro uruş-talaşlar tinimsiz davom etib turgan, maʼlum davr bir qabila yoki uruğning, yoki boşqasining nufusi va nufuzi ortiq bölib turgan. Turli uruğ va xalqlar şunday vujudga kelgan.

1313-1342 yillarda Oltin Örda xoni Sulton Muhammad qadimgi kuçli özbek qabilasining sardori bölgani uçun "Özbekxon” deb atalgan. Bu qabilalar Oltoy, Yettisuv, Şarqiy Turon tomonidan Örta Osiyo tomon siljib, Movarounnahr hududlarini egallaganlar va özbeklar deb atala boşlagan. Şu örinda Yevropada Örta Osiyo va Markaziy Osiyo bir xil tuşunçaga ega bölganligini eʼtiborga oliş joiz. Daşti Qipçoqda qolganlari esa qozoqlar deb atala boşlagan. Demak, aslida bu xalqlarning tub ildizi bir. Sönggi ming-ming yarim yillarda ular turli nomlar (balki uruğ qabilalar nomlari) bilan atalgan, xolos.

Özbekxon Islom dinini qabul qilgan va rivojlantirgan. Uning hukmronligida harbiy va iqtisodiy qudrati nihoyatda oşib ketgan Oltin Örda Rossiyaning ham köpgina knyazliklarini bosib olgan. Demak, Özbekxon hukmdorning ismi emas, balki Sulton Muhammadga berilgan unvon bölib, "özbeklarning xoni” maʼnosini anglatadi. Mirzo Uluğbek Oltin Örda davlati Sulton Muhammad Özbekxongaça ham "Özbek ulusi”, "Özbakiya” deb atalganini qayd etgan.

Xullas, özbek xalqi ham boşqa turli turkiy xalqlar kabi juda köp turk va turk-möğil qavmlari asosida şakllanganligi haqida qadimiy-tarixiy manbalar mavjud.

Bu manbalarning köpçiligida 92 özbek uruği nomlari keltirilgan (qavmlar bilan 189 ta, balki undan ham köp). Ana şu qavm-uruğlarning nomlari joy, ovul, qişloq, tuman nomlariga aylanib ketgan: Manğit, Qipçoq, Xitoy, Dörman, Qangli, Jaloyir, Uyşin, Çimboy, Qönğirot, Turkman, Qoraqalpoq, Qorliq, Qirğiz, Qiyot, Özbek, Yuz, Qirq, Ming, Barlos, Tama, Tobin, Mitan, Möytan, Kenagas, Boyovut, Bodoy, Arğin, Arab, Avğon, Nököz ... va hokazo.

Bizning Xitoy qişloğimiz nomi ham özbekning 92 uruğidan biri – Xitoy uruği nomidan olingan bölişi mumkin. Manbalarda bu uruğ nomining Qitoy şakli ham bor.

Yana qadimiy manbalarda "qitoli” sözining jangari, ğayratli maʼnolarini bildirişi va turkiy xalq qabilalarining biri "qitoli”-"qitolilar”- "qitoy”-"qitoylar” şaklida özgarişga uçrab, uruğning va joyning nomiga aylanib ketgan bölişi mumkinligi aytilgan. Juda katta hududda yaşovçi turli elatlarning aloqa-uçraşuvi ham bunday turli nomlarning kelib çiqişiga sabab bölgan, albatta.

Xorazmning Şovot, Boğot tumanlarida ham Xitoy qişloq fuqarolar yiğinlari mavjud. Respublikamizning boşqa viloyatlarida hamXitoy, Qoraxitoy nomli joylar, qişloqlarbor.

Ön töqqizinçi asrda yaşagan şoir Turdi şunday yozgan:

Tor köngullik beklar, man-man demang, kenglik qiling,

Töqson ikki bovli özbak yurtidur, tenglik qiling!

Birni Qipçoq, Xito-yu, birni Yuz, Nayman demang,

Qirqu Yuz, Ming bir bölib bir son oyinlik qiling!

Demak, qişloğimiz Manğit, Qipçoq, Qönğirot, Dörman, Qangli, Jaloyir, Barlos, Uyşin kabi qadimiy özbek xalqining 92 uruğining biri – Xitoy nomi bilan atalgan.

Abdulhay Abdurahmonovning ikki yuzdan ortiq möʼtabar manbalarga tayanib yozilgan "Saodatga eltuvçi bilim” asarida Özbek xalqi qabila va uruğlarining kelib çiqişi haqida yaxşi asosli maʼlumotlar bor. Mustaqilligimiz şarofati-la diyorimizdan yetişib çiqqan köpgina islom allomalarining faoliyatiga hukmron mafkura istagiga qarab emas, bor tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan baho berildi. Xalqimizning tarixi, atamalari haqida ham köp ilmiy izlanişlar va xulosalar özining zukko fidoyilarini kutib turibdi.

Tursunboy ABDULLAYeV, Xitoy ovuli.

🎬 Videogalereya Barçasi →
BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026 Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi ▶ Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi 31.10.2026 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi ▶ 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi 30.10.2026 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi ▶ 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi 26.10.2026