AMUDARYo: U HAQDA BILASIZMI?
Vohamizdagi jamiki tiriklikning asosi jöşqin Amudaryomiz ekanligini tan olib yaşasak-da, u haqda köpçiligimiz juda kam maʼlumotga egamiz. Quyida bayon etilgan fikrlarni öqiş – har birimiz uçun foydalidir.
Amudaryo – Turkiston ölkasidagi eng sersuv, yirik daryo hisoblanadi. Amudaryoni yunon va rimliklar Oksus yoki Oksos, arablar Jayxun, mahalliy xalqlar dastlab Ökuz, Balx, Vaxş, söngra Amul deb ataganlar. Amudaryo quyi va örta törtlamçi davrda Qoraqum orqali ötib, Kaspiy dengiziga quyilgan, toğlardan suv oqimi bilan keltirilgan oqiziqlar natijasida qumlar tarkib topgan. Yuqori törtlamçi davrda Amudaryo hozirgi özani böyiça oqqan. Oqimining bir qismi janubga oqib, hozirgi Özböy özanini vujudga keltirgan va Kaspiy dengiziga quyilgan. Şu davrda Sariqamiş böyi deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 3- va 2-ming yilliklar orasida Amudaryo hozirgi Tuyamöyin qisiğidan şimolga - Oqçadaryo özanida oqib, Orol dengiziga uning janubi-şarqidan quyilgan va Oqçadaryo deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 2- va 1-ming yilliklarda Amudaryo hozirgi yönalişda, yaʼni Orol dengiziga janubdan quyila boşlagan. Öşa vaqtdan beri Amudaryo Orol dengiziga quyilmoqda.
Amudaryo oqimining bir qismi Sariqamiş köliga ham borib turgan. XIII asrda Amudaryoda möğul bosqinçilarining Xorazm davlatiga hujumi vaqtida (1220-yil) Amudaryoning çap qirğoğidagi damba va töğonlar buzib taşlangan, natijada Amudaryo suvi yana Dovdan va Daryoliq quruq özanlari orqali Sariqamiş botiğiga oqqan. Keyinroq töğon va dambalar tiklangaç, Amudaryo yana avvalgi özani orqali Orol dengiziga quyila boşlagan.
XIV asrda özaro uruşlar sababli Amudaryo qirğoğidagi inşootlar buzilgan, suv yana Sariqamişga oqqan, Özböy özanida suv hatto Kaspiy dengiziga yönalgan. XVII asr boşida Amudaryoning çap qirğoğidagi tösiqlar yana qayta tiklanişi bilan suv eski özani orqali oqa boşlab, XVIII-XIX asrlarda baʼzan oqimning bir qismi Sariqamişga oqqanligi tarixiy manbalarda qayd etilgan.
Amudaryo yuqori qismida Tojikiston va Özbekistonning Afğoniston bilan çegarasidan oqadi. Amudaryo Afğoniston toğlarining şimoliy yon bağridan 4950 metrbalandlikdagi muzlikdan boşlanadi. Vohondaryo Pomirdagi Zörköldan çiqib keladigan Pomir daryosi bilan qöşilgandan keyin, Panj deb ataladi. Panjga öngdan Ğunt, Bartang, Yazğulom, Vanj, Qizilsuv irmoqlari kelib qöşiladi. Nihoyat, eng yirik va sersuv irmoği — Vaxş daryosi qöşilgandan söng Amudaryo nomini oladi. Bu qismida unga yana çapdan Qunduzdaryo, öngdan Kofarnixon, Surxondaryo qöşiladi. Şeroboddaryo suvi esa Amudaryoga ahyon-ahyonda yetib boradi, undan ğarbdagi Köhitangdaryo suvi ham yöl-yölakay ekin maydonlarini suğorişga sarf böladi. Surxondaryo quyilgandan keyin Amudaryoga to Orol dengiziga yetgunça 1200 km. dan ziyod masofada boşqa irmoq qöşilmaydi. Zarafşon bilan Qaşqadaryo esa Amudaryoning qadimiy irmoqlari bölib, ularning suvi butunlay suğorişga sarflanadi.
Amudaryoning asosiy suv rejimi uning yuqori, toğli qismida şakllanadi. Bu joyda Amudaryo tor, baʼzan çuqur va nişabi katta özandan oqadi. Özan örta hisobda har bir km.ga 4 metrdan (ayrim joylarda esa 10 metrdan ham köp) pasayib boradi. Şu tufayli daryo juda tez oqadi,oqimning tezligi 4-6 m3/sek. Daryo vodiysi ham tor, u Pomir toğ tizmasiga kiruvçi tik kötarilgan qoyali toğlarni aylanib ötadi. Toğ oralaridan jöşqin irmoqlar kelib qöşiladi.
Amudaryo Surxondaryo qöşilgandan söng tekislikdan oqa boşlaydi va taxminan Karkidan Pitnakkaça bölgan oraliqni daryoning örta oqimi, deb hisoblaş mumkin. Daryo tekislikka çiqqaç, Qoraqum va Qizilqum çöllaridan ötib, Orol dengiziga quyiladi. Örta qismida özanning örtaça kengligi 1500 m., oqimining tezligi kattaligidan (2-3 m/sek) özan va qirğoqlarini muttasil yemiradi, şu sababli özan doimo özgarib turadi. Amudaryoning örta va quyi oqimida ayniqsa, Xorazm vohasi va Qoraqalpoğistonda (Urganç, Ellikqalʼa) qirğoqlarning öpiriliş hodisasi — deygiş kuzatiladi. Keyingi davrda daryo özanining yuvilişi ham kuzatilmoqda. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamöyin suv ombori orqali boşqarilgaç, bu yerlarda deygiş hodisasining taʼsiri bir oz pasaydi.
Tekislikda Amudaryo vodiysining eni 10—15 km. bölib, ayrim joylarda 20—25 km.ga yetadi. Vodiy kengaygan joyda uçta terrasa vujudga kelgan. Daryoning past toğlar orasidan ötgan joylarida vodiyning eni 350—380 m. dan oşmaydi.Tekislik qismida daryoning har ikkala sohilida qum gildan tarkib topgan, eni 2—3 km. keladigan qayirlar uçraydi. Amudaryoning quyi oqimi Pitnak yaqinidagi Tuyamöyin qisiğidan to Orol dengiziga qadar boradi, quyi oqimining uzunligi 500 km., şundan 325 km. Nukus bilan Orol dengizi oraliğiga — daryoning hozirgi deltasiga töğri keladi. Amudaryo sersuv daryo, muzlik va qorlardan suv oladi, havzasida 1000 ga yaqin muzlik (şu jumladan, Yer kurrasidagi eng katta toğ-vodiy muzligi — Fedçenko muzligi) bor. Suv yiğiş havzasida katta maydonlarni qorliklar egallagan.
Amudaryoda eng köp suv oqimi iyun -iyulda, eng kam oqim dekabr — martda sodir böladi. Qiş mavsumida faqat grunt va zovur suvlari hisobiga töyinadi.
Amudaryoning oqiziqlarida ösimliklar uçun oziq bölgan ohak, kaliy, fosfor kabi mineral moddalar bor. Yirik suv omborlari qurilişi natijasida daryo suvining loyqaligi keskin kamaydi. Amudaryo havzasidagi vohalardan zovur taşlamalarining qariyb yarmi daryoga oqizilişi suv şörligining ortişiga sabab bölmoqda.
Amudaryoning suğorişda ahamiyati juda katta. Çorjöy va Xorazm vohalari yerlari qadimdan suğorilib, dehqonçilik qilib kelinadi. Amudaryoning suv zahiralaridan keng miqyosda foydalaniş saksoninçi yillardan avj olib ketdi. Daryoning yuqori qismida Vaxş, Kofarnihon, Surxondaryo kabi irmoqlaridan kanallar çiqarilib, Tojikiston va Özbekistonda yangi yerlar özlaştirildi. Örta oqimida 1954-yilda Qoraqum kanali qurilişi boşlandi. Buxoro yerlarini Amudaryo suvi bilan suğoriş uçun Amu-Qoraköl kanali, Amu-Buxoro maşina kanali, Qarşi magistral kanali qurildi. Amudaryo quyi qismida Toşsoqa, Şovot, Qiliçniyozboy, Qipçoq, Bözsuv, Suenli, Paxtaarna, Qizketken, Kegayli, Quvonişjarma irrigatsiya tizimlarining taʼmirlanişi natijasida 1974-yilda Taxiatoş gidrouzeli va 1978-yilda Tuyamöyin gidrouzeli qurib bitkazildi, daryodan kanallarga suv oliş hajmi köpaydi.
Hozirgi kunda Amudaryoning eski özanlari izidan Daryoliq va Kölli taşlamalari işga tuşirilgan. Xorazm vohasidan yer osti şör suvlari Sariqamiş köliga şu taşlamalardan oqizilmoqda. Amudaryoning quyi qismida 60-yillarda har birining uzunligi qariyb 100 km. bölgan bir neça yirik kollektorzovur tarmoqlari qurildi. Ularning örtaça yillik suv sarfi qariyb 5 — 20 m/sek. çamasida bölib, köpçiligi suvini Orol dengizining qurib qolgan qismiga quymoqda. Amudaryo havzasida suv taqçilligining kuçayişi bilan suv zahirasidan oqilona foydalaniş muammosi tobora keskinlaşa boşladi. Amudaryoning suv oqimini faqat mavsumlararo tartibga solişdan taşqari, köp yillik suv oqimini ham tartibga soliş zarur böladi.
Xullas, xalqimizni beminnat obi hayot bilan taʼminlab turgan qadimiy daryomiz suvi bugungi kunda öta oqilona munosabatda bölişni taqozo etmoqda. Zero suv – hayot manbaidir.
Otabek XIDIRBOYeV,
Inomjon TURSUNBOYeV,
NDPI qoşidagi 3-sonli Amudaryo akademik litseyi tarix fani öqituvçilari.
(Foto - http://xorazm.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶