“Şeʼrimni gazetada yoritib bering...”
(Havaskorlarning ijodiga bir nazar)
Tahririyat eşigini oçib...
Azizlar, sarlavhani öqib, aslo bundan hayron bölmang. Boisi, kundalik iş faoliyatimda men (har kuni!) önlab "zamonamiz şoiru şoiralar”i bilan hamsuhbat bölaman! Bu – kinoya yoki kesatiq emas, aslo!
Haqiqatan ham tahririyat eşigini oçib kelguvçi ham-yurtlarimizning har ön nafaridan töqqiz nafari şeʼr kötarib kelişadi. Töğrisini aytsam, ular bilan baʼzan qimmatli vaqtimni sarflab, adabiyotdan, ona tilidan, adabiy janrlar, söz turkumlari, imlo, tilning morfologik xususiyatlari, til va uslub haqida dars ötişimga töğri keladi. Bu yoşlar – tumanimizdagi akademik litsey, kasb-hunar kollejlari va umumtaʼlim maktablarining öquvçilari – şeʼriyatga havasmand "şoir-u şoira”lar.
"Şeʼrlar”ni erinmay közdan ötkazaman, şunçaki varaqlamay, havaskorning közi oldida ayrim bandlarini badiiy tahlil qilaman va xatolarini tuşuntiraman. Söng albatta:
– Ona tili va adabiyot fani öqituvçingga ayt, sening qiziqişlaring böyiça tuşunçalar bersin, – deya maslahat beraman-u könglimdan bir taşvişli öy keçadi: keyingi paytlarda tumanimiz öquv muassasalarida özbek tili va adabiyot fanidan dars beruvçi bilimdon öqituvçilar kamayib ketganday nazarimda. Agar tahririyat eşigini oçib, "Mana bu şeʼrimni gazetada yoritib bering”, – deb kelguvçi havaskorlarning yozganlarini uning adabiyot öqituvçisi: "tahririyatga olib bor”, – deb tayinlab qöyganini va aynan ustozining tavsiyasi bilan "şeʼri”ga işonib turganini hisobga olsak, haqiqatan ham til va adabiyot fani öqituvçilaridan öpkalaşga haqlimiz.
Şunday deyman-u tahririyat eşigini oçib, "şeʼr yozdim”, – deb kelguvçilar orasida baʼzan til va adabiyot öqituvçilarining özlari ham şeʼrga qöyiladigan talablarni tuşunmasliklari tufayli şeʼr deb ataşga ham arzimaydigan "ijod mahsullari”ni kötarib kelişganida:
– Toki tahririyat eşigini oçib kelguvçi havaskorlarning ustozlari bilimi soz bölmas ekan, bu havaskorlar orasidagi qarqunoqlar, "bulbulman”, – deb daʼvo qilişda davom etaversa kerak, – deyman baʼzan.
HAVASKORLAR MAŞQIDA HAM TAFT BOR
Havaskorlarning dasta-dasta şeʼrlari. Ular orasidan andak maʼqullarini, sal "tuzi”, "taʼmi” borlarini ajratib olib, gazetada yoritiş uçun taxlayman. Tan oliş kerak, mustaqillik yillarida tumanimiz yoşlari orasida ijodga moyil, öz ustida işlaşdan, öqib-izlanişdan çarçamaydigan maʼnaviyat ixlosmandlari safi ança ösdi. Hatto öz ijod namunalarini jamlab, şeʼriy risolalar çop ettirgan havaskor-şoir va şoiralarimizning şijoatlari tahsinga loyiq. Umidaxon Yerdoşeva, Aziza Madrahimova, Aziza Örozboyeva, Muqaddas Toirova, Sanobar Tojimurodova, Nilufar Qodirboyeva, Qunduzoy Yusupova, Dinora Karimboyevalarning ilk şeʼriy töplamlari öz muxlislarini topgan bölsa, Manğit iqtisodiyot kasb-hunar kolleji öquvçisi Şahzod Qurbonboyev, Amudaryo qişloq xöjalik kasb-hunar kolleji öquvçisi Dildora Rajabova, 38-sonli maktab öquvçisi Iroda Yerdoşevalar ijodda öz yölini topişga intilayotgan, kelajagiga umid qilsa böladigan ijodkorlardan. Ularning maşqlarida ozgina bölsa-da harorat bor, taft bor.
Şunday kuçli davlat quramiz,
Sarhadingda sobit turamiz.
Özbekiston, onajon Vatan,
Biz fidoyi farzand bölamiz!
Bu satrlar Dildoraxon Rajabovaga tegişli. Dildoraning har bir şeʼridan uning könglini oçiq-oydin öqiysiz. Dil töla tuğyonlarini şeʼriy ohanglarga joylab, oddiy til bilan, tuşunarli qilib yetkazadi u şeʼriyat muxlislariga. Lekin Dildora Rajabovaning hamma yozganlarini ham şeʼriy talablar darajasida deb aytolmaymiz. Baʼzan hissiyotlarga berilib, tasvirlayotgan mavzusidan uzoqlaşib ketiş, qofiyabozlikka beriliş, sözlarni öz örnida qöllamaslik kabi qusurlarning borligi bu qizimiz hali köp öqişi, izlanişi kerakligini anglatadi.
Manğit iqtisodiyot kasb-hunar kolleji öquvçisi Şahzodbek Anvar öğlining maşqlari xususida ham iliq fikrlar aytgim keladi. Şahzod Anvar öğli (Qurbonboyev) öz ustida tinimsiz izlanişi, har bir sözning sinonimik qatorlarini puxta özlaştirişga intilişi tufayli biri-biridan mukammal şeʼrlar ijod etib, "Taraqqiyot közgusi” gazetasi va gazetaning ilova naşri "Mening oilam” sahifalari orqali şeʼriyat muxlislariga tanildi. Tahririyat huzuridagi "Jayxun ilhomlari” NNT tomonidan çop etilgan "Jayxun jilğalari” töplamidan uning ham şeʼrlari joy oldi. Şahzod şunçaki yozmaydi, balki umumning yuragidagi dard-u taşvişlarini, orzu-umidlarini yurakdan his etib, umumning dardiga malham, orzulariga qanot bölmoqqa, taşvişlariga yelka tutmoqqa şaylanib qalam tutadi u. Har bir fikrini falsafiy ifodalaşga intiladi. Şahzodning "Dil isyoni” deb nomlangan şeʼrini şunçaki öqiy olmaysiz. Şeʼrni öqiş asnosida Sizning ham dilingizda isyon tuğiladi. Bu – yomonlikka, maddohlikka, xiyonatkorlikka, yolğonçilikka qarşi isyon!
Xoinlar bor azaldan,
Xiyonatdir quroli.
Nomardlik ham ölmagan,
Ahrimanning qaroli.
Manqurt misol kimsalar,
Tuğilsa, kim gunohkor.
Kimdir emas, butun xalq,
Bölgay dorga giriftor.
Bunday şeʼr öqilmaydi, köngilga yoziladi. Bunday şeʼr ham, şoirlik ham şeʼrxonga kerak. Men Şahzodning har bir şeʼridan heç kimga öxşamagan qiyofalar, maʼnolar, mazmunlar topaman va quvonçimni baralla aytaman:
– Tumanimizda olovqalb, fikri teran ijodkor voyaga yetayotir!
Amudaryo akademik litseyi öquvçilari Nilufar Otajonovaning "Yangi yilni birga kuting”, "Baxtimiz Qomusi”, Sabohat Yerdoşevaning "Volidam yiğlamasin”, "Fariştamiz buvijonim”, Nargiza Ziyodboyevaning "Oq, qora”, "Qoraqalpoğim” şeʼrlarida ham kişini fikrlaşga, öylaşga undaydigan iliq nafas bor. Lekin bu qizlarimiz hali köproq öqişlari, söz maʼnolari ustida jiddiy işlaşlari, ayniqsa adabiyot nazariyasidan puxta saboq olişlari kerak.
ŞEʼR HAQIDA ŞEʼR
Umrida biron-bir satr şeʼr maşq qilmagan odam bölmasa kerak. Kimdir köngil tuğyonlarini jilovlay olmaganda, kimdir ğamga botganda, yana kimdir sevib qolganda öziça qoğoz-u qalam bilan hasratlaşadi. Lekin haqiqiy şoir umum dardi, umumning quvonçi bilan yaşaydi. Bunday fidoyi qalbda şeʼrning özi tuğiladi, quyma misralar marjonday tizilgan söz durlari ila ziynatlanadi.
Ustolimda taxlanib yotgan "şeʼr”lar orasidan ana şunday – söz durlari ila ziynatlangan satrlarni izlayman. Bir-ikkita "yilt” etgan fikrga işonib, şeʼrni öqişda davom etaman. Afsus, afsus, öşa "yilt” etgan fikr ham baʼzan havaskor qalamkaşniki emas, boşqa bir şoirniki bölib çiqadi. Mana ulardan ayrimlari:
"Ölsam ayrilmasman quçoqlaringdan” (Ğ.Ğulom şeʼridan),
"Vodiylarni yayov kezaman” (aslida "kezganda” (H.Olimjon şeʼridan),
"Dunyoni (asli "Rimni”) alişmasman bedapoyangga” (M.Yusuf şeʼridan),
"Sevmoqni onajon, sendan örgandim” (R.Yöldoşeva şeʼridan).
Bu taxlit fikr, töğriroği, şeʼriy satrlar öğriligini "plagiatlik” deyişadi. Lekin öz "şeʼri”ga yuqoridagi satrlarni heç qanday izohsiz qöşib olgan havaskor şoirlarimiz buni "ijod” deb tuşunsalar, unda bu maydon sari qadam qöymaganlari yaxşi. Men yuqoridagi kabi öğirlangan satrlarni istagança keltirişim, mumkin. Biroq öğirlik qilib: "bu mening şeʼrim, gazetada çiqarib bering”, – deb şoirlik daʼvo qilayotgan havaskorlarning ism-şariflarini oşkor etiş fikridan yiroqman. Aytmoqçi bölganim – birovning fikriga ega çiqiş, öğirlab, öziniki qilib oliş bilan odam ilm-u zakovat sohibiga aylanib qolmaydi-ku! Aql-u şuuringda şeʼriy tuğyonlar yöqmi, yozma, baraka topgur, ammo heç qaçon fikr öğirlama, şeʼr öğirlama!
Havaskorlarning maşqlari orasida yana şundaylari ham borki, ularni öqib, tahlil etişga ketgan vaqtimga açindim, töğrisi. Bu maşqlarda na şeʼriy talablarga rioya qilingan, na mantiq bor. Ayrimlari esa oçiq-oydin maşhur şoirlarga oşkora taqlid ruhida yozilgan. Bu fikrlar nafaqat havaskorlarning şeʼrlariga, balki hikoyalariga ham taalluqli. Axir ikki satrning "boşini qovuştiriş” bilan şeʼr, oddiy bir voqea tafsilotini bayon qiliş bilan hikoya bölib qolmaydi-ku!
Xullas, dasta-dasta şeʼr-u hikoyalar "mutolaasi”dan söng havaskor şoir-u yozuvçilarning biroz emas, judayam (!) tanbal, erinçoq, işyoqmas ekanliklarini anglaganday böldim. Dilimda esa şeʼr haqida bir şeʼr tuğildi.
Tahririyat eşigin oçib,
Har kun kelar turfa xil odam.
Oq qoğozga dardini soçib,
Izlaşadi maʼnaviy yordam.
Har biridan sörab hol-ahvol,
Muşkuliga tutamiz yelka.
Yeçilmaydi faqat bir savol –
"Şeʼr poygasi” zörayib ketsa...
Söz şörlikni askarday tizib,
"Şeʼr bitdim”, - deb tursa şoirça.
Köngil şeʼrdan ketarkan bezib,
Şoirçani tuşunguningça.
Ustolimda dasta-dasta şeʼr,
Yiğilişib xirmon böladi.
Gar taxlasam uni birma-bir,
Balki oyga narvon böladi.
Varaqlasam, bitta-bittalab,
Sözlar uvol... uvol şunçalar.
Fikr sayoz, yöq şeʼriy talab,
Şeʼr bölarmi xarob bunçalar?
Erkin Vohid kelsa tirilib,
"Sözga tegma, hay-hay!” – der edi.
Yo Matmusa çunon berilib,
Yaxşiroq "şeʼr” öqiyar edi...
Azizlar, biz ijod ahli şeʼrni şeʼrday tuşunib, yurakdan his qilib yozganlarni juda qadrlaymiz. Yaxşi ijod mahsulini körsak, bir-birimizga suyunçilab, ardoqlab, albatta, özimizdan qöşib-çatib gazeta sahifasiga joylab, xalqqa yetkazişga oşiqamiz. Havaskor qalamkaşlarning orzulariga qanot bölmoq, ularning maşqlarini avaylabgina muxlislarga yetkazmoq bizga nasib etsin-u tumanimizdan haqiqiy söz fidoyilari yetişib çiqsin!
Robiya YÖLDOŞEVA, jurnalist.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶