SÖZLAŞIŞ ODOBI – INSON ZIYNATI
Dunyoda turli xalqlar, millatlar köp. Ularning har birining öziga xos milliy qaraşlari, urf odatlari, milliy tili va muomala madaniyati bor. Biz özbeklarda ham qadimdan sözlaşiş odobi, sözlarni örnida qöllaş masalasiga eʼtibor katta bölgan. Buyuk ajdodlarimiz ham öz asarlarida bu haqda bizga köplab maʼlumotlar qoldirganlar. Buyuk mutafakkir bobomiz Alişer Navoiy asarlarini öqisangiz, yoinki, ul şaxsning hayot yöli bilan tanişsangiz, boşidan oxirigaça şirinsuxanlik, gözal muomala qiliş haqidagi yuksak bilimlarga ega bölasiz: "Sözçi holin boqma, boq söz holini, Körma kim der ani, körgilkim kim ne der.” Bu satrlarda çuqur maʼno yotadi. Aytilyaptiki, senga birov biror narsa örgatayotganda yoki tuşuntirayotganda uning holatiga, körinişiga yuzining körkam yoki xunukligiga eʼtibor qilma. Balki uning gapirişiga, sözining maʼnosiga, muomalasiga boq. Senga gapirayotgan odamning kimligiga qarama, yaʼni lavozimi, yoşi katta-kiçikligiga, obrösiga qarab baho berma, balki uning nima deb aytayotganiga eʼtibor qil, gapining foydali va kerakli joyini özingga ol.
Bundan taşqari, Abdulla Avloniy asarlarida ham bu masalaga doir qimmatli fikrlar bor. Bizda bu borada şunday köp manbalar borki, ularni yiğib, alohida darslik kitobi, öquv qöllanma qilib çop ettirib, maktablarda öquvçilarga alohida fan qilib ötiş mumkin. Qadim Yunon va Rim madaniyatiga nazar solsak, bolalarni maktabga berişganida ularga eng avvalo ritorika – çiroyli nutq sözlaş örgatilgan. Buni ular maktabning har bosqiçida ham uzluksiz örganib borişgan. Bizda ham bu sohaga alohida eʼtibor qaratilib, maktabdanoq örgatilib borilsa, köçalardagi noxuş suhbatlarga duç keliş kamayarmidi, balki?
Zero, har bir ota-ona farzandining nimalar öqiyotganiga qiziqadi, dars qilişlariga yordamlaşadi, buning barobarida bularni özi ham beixtiyor öqib çiqadi. Ular ham bu bilimlar bilan tanişadilar. "Odobning boşi – til” deganlaridek, tili şirin, çiroyli muomala qiliş fazilatiga ega insonlar hamişa atrofdagilar tomonidan hurmat, izzatga erişadi. Aksinça bölganlarni esa… buning javobini özingiz berib köringçi, ularni qanday ataysiz?!
Nodira Rajabova,
QDU talabasi.
(Foto - https://kasaba.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶