DAVLAT PENSIYaLARI HAQIDA NIMALARNI BILAMIZ?
Mamlakatimizda qaysi bir sohada bölmasin, mehnat qilib, daromad topgan har bir inson, albatta, qariyotgan çoğida pensiyaga çiqiş davrini köz oldiga keltiradi. Öz işida köp yillar davomida uzluksiz, samarali faoliyat körsatgan, mehnati uçun hamişa yaxşi daromad olib kelgan kişi ertaga pensiyasining yaxşi bölişidan xotirjam böladi. Ammo uzuq-yuluq mehnat stajlariga ega bölgan ayrim kişilar pensiya yoşiga yaqinlaşgan sayin turli xayollarga borib, kam pensiya olişidan xavotirga tuşa boşlaşadi.
Bular yoşga doir pensiyalar haqidagi tasavvurlar, xolos. Şu bilan birgalikda mamlakatimizda fuqarolarimizga mehnat qobiliyatini töliq va qisman yöqotganda, boquvçisiz qolganda, ijtimoiy taʼminlanişdan iborat konstitutsiyaviy huquqlarini röyobga çiqariş maqsadida beriladigan nogironlik va boquvçisini yöqotganlik pensiyalari ham mavjud.
Keling, endi mamlakatimizda amal qilayotgan “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti töğrisida”gi qonunga asosan fuqarolarimizga berilayotgan yoşga doir, nogironlik va boquvçisini yöqotganlik pensiyalari haqida söz yuritamiz.
Yoşga doir pensiyalar
Özbekiston Respublikasi fuqarolari “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti töğrisida”gi Qonunda nazarda tutilgan tartibda davlat tomonidan pensiya bilan taʼminlaniş huquqiga egadirlar. Uşbu Qonunning 7-moddasiga köra, erkaklar 60 yoşga tölganida va iş staji kamida 25-yil bölgan taqdirda, ayollar 55 yoşga tölganda va iş staji kamida 20-yil bölgan taqdirda yoşga doir pensiya oliş huquqiga ega böladilar.
Pensiya miqdorini hisoblab çiqarişda iş stajining oxirgi 10-yili asos qilib olinadi. Talab qilinadigan iş stajidan har bir ortiqça va töliq yil uçun pensiyaning tayanç miqdori pensiya hisoblab çiqariş uçun olinadigan örtaça oylik iş haqining 1 foizi miqdorida oşiriladi.
Iş staji yetarli bölmagan fuqarolarga töliqsiz pensiya tayinlanadi. Buning uçun iş staji kamida 7-yil bölişi talab qilinadi. Iş stajiga ega bölmagan fuqarolar davlat pensiyalarini oliş huquqiga ega emas. Bu toifadagi fuqarolarga Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 7-apreldagi 107-sonli qaroriga asosan belgilangan miqdordagi nafaqalar beriladi.
Hozirgi kunda yakka tartibdagi tadbirkorlar, çet ellarda yollangan holda işlovçi şaxslar va dehqon xöjaligi aʼzolarining davlat pensiyasini oliş huquqiga ega bölişlari uçun iş stajlarini rasmiylaştiriş böyiça qator imkoniyatlar yaratilmoqda.
Jumladan, yakka tadbirkorlarga 3 nafar kişini yollab işlatiş huquqi berilgan. Şunday ekan, u har bir yollangan xodim uçun eng kam iş haqining 0,5 barobari miqdorida suğurta badali tölab boradi. Davlat soliq idorasi suğurta badallar tölangani haqida byudjetdan taşqari pensiya jamğarmasiga röyxat taqdim etadi va unga asosan jamğarmada yakka tartibdagi tadbirkorga va uning yollangan xodimiga mehnat daftarçasi oçiladi. Ularga şu vaqtdan boşlab iş staji hisoblanadi.
Qonuniy ravişda çet elda yollangan holda işlovçi şaxs bu haqda vakolatli organ tomonidan berilgan maʼlumotnomani doimiy yaşaş joyidagi pensiya jamğarmasi bölimiga taqdim etsa va soliq idorasiga eng kam iş haqining kamida bir barobari miqdorida suğurta badali tölagan bölsa, pensiya tayinlaşda iş stajiga qöşib hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 26-apreldagi “Fermer, dehqon xöjaliklari va tomorqa yer egalari faoliyatini takomillaştiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida”gi Qarorining 14-bandida “2018-yil 1-iyuldan dehqon xöjaligi va 4 sotixdan kam bölmagan tomorqa yerida band bölgan yoki uşbu uçastkada qoramol yoxud 50 boşdan kam bölmagan parranda parvarişlayotgan jismoniy şaxslar tomonidan Özbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Byudjetdan taşqari pensiya jamğarmasiga yiliga eng kam oylik iş haqining bir barobari miqdorida suğurta badali tölangan taqdirda, suğurta badali tölangan yil mehnat stajiga kiritiladi”, deb körsatilgan. Bu tomorqa yerida yoki dehqon xöjaligida band bölgan fuqarolarning iş stajiga ega bölişlari uçun yaratilgan yana bir imkoniyatdir.
Nogironlik pensiyasi
Nogironlik pensiyalari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda I va II guruh nogironlari deb topilgan şaxslarga tayinlanadi.
Nogironlik sabablari va guruhlari, şuningdek, nogironlik boşlangan vaqt va nogironlikning qança muddatga belgilanişi tibbiy mehnat ekspert komissiyalari tomonidan aniqlanadi.
Körikdan ötkaziş va kasbiy mehnat layoqatini yöqotiş darajasini aniqlaş tartibi Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 1-iyuldagi “Tibbiy mehnat ekspert komissiyalari tomonidan fuqarolarni tibbiy körikdan ötkaziş tartibini yanada takomillaştirişga, nogironlikni va kasbiy mehnatga layoqat yöqotilişi darajasini aniqlaşga yönaltirilgan normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlaş töğrisida”gi 195-sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizomlar asosida amalga oşiriladi. Mehnat qiliş jarayonida mayiblanganda yoki kasb kasalligiga uçraganda beriladigan nogironlik pensiyalari iş stajidan qatʼiy nazar tayinlanadi.
Umumiy kasallik tufayli beriladigan nogironlik pensiyalari nogironlik boşlangan paytga qadar Özbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti töğrisida”gi Qonunining 17-moddasi 2-qismida belgilangan iş stajiga ega bölgan taqdirda tayinlanadi.
Boquvçisini yöqotganlik pensiyasi
Özbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti töğrisida”gi Qonuni 19-moddasiga muvofiq, vafot etgan boquvçining qaramoğida bölgan mehnatga qobiliyatsiz oila aʼzolari boquvçisini yöqotganlik pensiyasini oliş huquqiga ega böladi.
Marhumning qaramoğida turmagan ota-onasi va eri (xotini) ham, keyinçalik kun keçiriş uçun zarur mablağ manbaidan mahrum bölib qolsalar, pensiya oliş huquqiga ega böladilar.
Öquvçilar 18 yoşga tölgunga qadar boquvçisini yöqotganlik pensiyasini oliş huquqiga egadirlar.
Boquvçisini yöqotganlik pensiyasini oliş huquqiga ega bölgan voyaga yetmagan farzandlar, ular farzandlikka olinganlarida ham bu huquqni saqlab qoladilar.
Biz mamlakatimizda pensiya taʼminoti borasida olib borilayotgan işlarga yanada çuqurroq nazar taşlaydigan bölsak, keksa yoşdagi kişilarga, nogironlarga, yetim-yesir norasidalarga, boquvçisini yöqotgan insonlarga çeksiz muruvvatlar körsatilayotganining guvohi bölamiz.
Bular – mamlakatimizda inson qadr-qimmati, uning manfaatlariga eʼtibor tobora oşib borayotganligini isbotlovçi dalillardir.
Akrom AHMEDOV,
taşqari pensiya jamğarmasi tuman bölimining
pensiya va nafaqalarni tayinlaş guruhi rahbari.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶