Elektron raqamli imzo: Özbekistonda joriy etilişi, istiqbollari va huquqiy asoslari
Elektron hujjatdagi mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda maxsus özgartiriş natijasida hosil qilingan hamda elektron raqamli imzoning oçiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yöqligini aniqlaş va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qiliş imkoniyatini beradigan imzo.
Qonunda talab etilgan şartlarga rioya etilgan taqdirda elektron raqamli imzo qoğoz hujjatga şaxsan qöyilgan imzo bilan bir xil ahamiyatga egadir. Elektron maʼlumotlarni kriptografik özgartiriş natijasida hosil qilingan belgilar ketma-ketligi. Elektron raqamli imzo maʼlumotlar blokiga qöşib qöyiladi va blokni qabul qiluvçiga, manbani va maʼlumotlarning butunligini tekşiriş hamda soxtalaştirişdan muhofazalaniş imkonini beradi. Hozirgi kunga kelib, ayrim mamlakatlar qonunçilik yöli bilan raqamli imzodan foydalanişni layoqatliligini qonunlaştirib qöyganlar. Elektron raqamli imzo kalitlari sertifikatlari röyxatga oliş markazlari tomonidan beriladi.
Bugungi kunda butun jahonda bu borada katta işlar amalga oşirilmoqda. Aloqa sohasida ham axborot texnologiyalari yangi poğonaga kötarilmoqda. Bu örinda elektron poçta, elektron hujjat alohida ahamiyatga ega. Elektron poçta özaro boğlangan kompyuterlar tarmoği yordamida matbuot xabarlari (matn, rasm, çizma) va hatto tovuşli axborotni foydalanuvçiga yetkaziş uçun xizmat qiladi. Çuningdek, u istalgan vaqtda kerakli maʼlumotni izlaş va undan foydalaniş imkonini beradi.
Elektron hujjat - elektron şaklda qayd etilgan, elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan hamda elektron hujjatning uni identifikatsiya qiliş imkonini beradigan boşqa rekvizitlarga ega bölgan axborotdir.
Elektron hujjat quyidagi tuşunçalarga asoslanadi: elektron raqamli imzo – elektron hujjatdagi mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda maxsus özgartiriş natijasida hosil qilingan hamda elektron raqamli imzoning oçiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yöqligini aniqlaş va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qiliş imkoniyatini beradigan imzo.
Elektron raqamli imzoning yopiq kaliti - elektron raqamli imzo vositalaridan foydalangan holda hosil qilingan, faqat imzo qöyuvçi şaxsning öziga maʼlum bölgan va elektron hujjatda elektron raqamli imzoni yaratiş uçun möljallangan belgilar ketma-ketligi.
Elektron raqamli imzoning oçiq kaliti - elektron raqamli imzo vositalaridan foydalangan holda hosil qilingan, elektron raqamli imzoning yopiq kalitiga mos keluvçi, axborot tizimining har qanday foydalanuvçisi foydalana oladigan va elektron hujjatdagi elektron raqamli imzoning haqiqiyligini tasdiqlaş uçun möljallangan belgilar ketma-ketligi.
Elektron raqamli imzoning haqiqiyligini tasdiqlaş - elektron raqamli imzoning elektron hujjatda elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasiga tegişliligi va elektron hujjatdagi axborotda xatolik yöqligi tekşirilgandagi ijobiy natija.
Özbekiston Respublikasining 2001-yilda qabul qilingan “Elektron raqamli imzo töğrisida” gi qonunida berilgan taʼrif böyiça elektron raqamli imzo - elektron hujjatdagi mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda maxsus özgartiriş natijasida hosil qilingan hamda elektron raqamli imzoning oçiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yöqligini aniqlaş va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qiliş imkoniyatini beradigan imzo.
Har qanday qoğozli yozma xat yoki hujjatning oxirida şu hujjatni tuzuvçisi yoki tuziş uçun javobgar bölgan şaxsning imzosi bölişi tabiiy holdir. Imzo quyidagi ikkita maqsaddan kelib çiqib qöyiladi. Birinçidan, maʼlumotni olgan tomon özida mavjud imzo namunasiga olingan maʼlumotdagi imzoni soliştirib, imzoning haqiqiy yoki soxtaligiga köra şu maʼlumotning haqiqiy yoki soxta ekanligini aniqlaydi. Ikkinçidan, şaxsiy imzo maʼlumot hujjatining yuridik maqomini taʼminlaydi. Bunday kafolat esa savdo–sotiq, işonçnoma, majburiyat va şu kabi bitimlarda alohida muhimdir.
Qoğozli hujjatlarga qöyilgan şaxsiy imzolarni soxtalaştiriş nisbatan murakkab. Çunki şaxsiy imzo faqat uning muallifi tafakkurining öziga xos bölgan köpqirrali tomonlari mahsulidir. Şuning uçun bunday imzo muallifini hozirgi zamonaviy ilğor kriminalistika uslublaridan foydalaniş orqali aniqlaş mumkin.
Axborot-kommunikatsiya tarmoğida almaşinadigan elektron hujjatli maʼlumotlar ham qoğozli hujjat almaşinuvidagi anʼanaviy şaxsiy imzo vazifasini bajaruvçi kabi elektron raqamli imzo bilan taʼminlanib, elektron hujjat va uning manbasini haqiqiy yoki haqiqiy emasligini aniqlaş masalasi eçimini hal etilişini talab etadi.
Elektron raqamli imzo qoğozli hujjat almaşinuvidagi anʼanaviy şaxsiy imzo xususiyatlaridan farqli bölib, ikkilik sanoq tizimi xususiyatlari bilan belgilanadigan xotira registrlari bitlariga boğliq. Xotira bitlarining maʼlum bir ketma-ketligidan iborat bölgan elektron imzoni köçirib biror joyga qöyiş yoki özgartiriş kompyuterlar asosidagi aloqa tizimlarida murakkablik tuğdirmaydi.
Hozirda ERI Internet orqali axborot almaşişning qonuniy rasmiylaştirilgan jarayoni hisoblanadi. Jumladan, 2003-yil 11-dekabrda 562-II-son Özbekiston Respublikasi “Elektron raqamli imzo töğrisida” va 2004-yil 29-aprelda 611-II-son “Elektron hujjat aylanişi töğrisida” qonuni qabul qilindi. Qonundan maqsad elektron raqamli imzodan foydalaniş va elektron hujjat aylanişi sohasidagi munosabatlarini tartibga solişdir. Qonunga köra elektron raqamli imzodan foydalaniş sohasini davlat tomonidan tartibga solişni Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va u vakolat bergan maxsus organ amalga oşiradi. Bularga muhim komponent sifatida bir qator normativ hujjatlar, davlat standartlari va Özbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar Mahkamasi qarorlari qabul qilindi.
2005-yil 8-iyulda Özbekiston aloqa va axborotlaştiriş agentligi ERI dan foydalaniş sohasi böyiça maxsus vakolatli organ deb eʼlon qilindi va 2006-yilning 15-martida Özbekiston Respublikasida internet-banking, himoyalangan hujjat aylanişi, elektron tijorat rivojlanişida muhim örin egallaydigan oçiq kalitli infratuzilma texnologiyalaridan foydalanuvçi ERI kalitlarini röyhatdan ötkazuvçi markaz oçildi.
Özbekiston Respublikasining elektron raqamli imzo böyiça davlat standarti
Yuqorida keltirilgan ERI algoritmlarining asosiy kamçiliklaridan biri, buzğunçi kriptotizim asosiga olingan muammoni etarliça aniq qöya olganda va uning bu muammoni hal qilişga resurslari etarliça bölganda, qabul qiluvçiga kelib tuşgan raqamli imzo soxta bölsa, imzolovçi şaxsda imzoning soxtaligini isbotlovçi dalillar va maʼlumotlarning yöqligidir. Özbekiston milliy ERI standartini yaratişda bu kamçiliklarni bartaraf etişga eʼtibor berildi. Unda modul arifmetikasining yaşirin yöllar juftiga ega bölgan bir tomonlama (parametrli) funksiyasi qöllaniladi, bunda hisoblaşlar qiyinlik darajasi böyiça darajaga kötariş amallari kabi engil amalga oşiriladi, funksiyani teskarilaş esa diskret logarifm muammosini eçiş jarayonidagidan kam bölmagan hisoblaş sarflari va vaqt talab qiladi. Anʼanaviy bir tomonlama darajaga kötariş funksiyasi bitta yaşirin yölga ega bölib, u uşbu bir tomonlama funksiyaning xususiy holidir. Unda yaşirin yöllar sonining uçta bölişi mumkinligi bardoşlilikni oşiriş uçun qöşimça imkoniyatlar yaratadi.
Nazokat MADIYaROVA, Amudaryo tumani Davlat xizmatlari markazi boş mutaxassisis.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶