EHTIYoT BOʻLING: Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi

Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi virus qoʻzgʻatadigan, tabiiy sharoitda kanalar orqali yuqadigan oʻta xavfli yuqumli kasallikdir. Respublikamizda yirik va mayda shoxli hayvonlarda uchraydigan iksod kanalari gemorragik isitma kasalligi virusining saqlovchisi (tashuvchilari), kemiruvchilar, yirik va mayda shoxli mollar esa gemorragik isitma virusining manbalari hisoblanadi. Kasallik faoliyati choʻl hududlari, yaʼni tabiiy oʻchoqlar bilan bogʻliq boʻlgan kasb egalari (choʻpon, ularning oila aʼzolari, mol boquvchilar, ovchilar, qoʻylar juni qirqimiga vaqtincha jalb qilinganlar)da koʻproq uchraydi.

Ushbu kasallik oʻzida gemorragik virusini saqlaydigan kanalarning chaqishi va qoʻllar kana qoni bilan ifloslanishi natijasida odamlarga yuqadi. Bundan tashqari, kasallik odamga shu kasallik bilan ogʻrigan bemorning qoni orqali ham yuqishi mumkin. Kasallikning yashirin davri oʻrtacha 2-3 kun davom etadi. Baʼzida bu davr bir necha soatlargacha qisqarishi yoki 14 kungacha choʻzilishi mumkin. Kasallik oʻtkir boshlanib, tana harorati koʻtarilishi (39-40 daraja), badan sovuq qotib qaltirashi, mushaklar ogʻrishi, badanga toshma toshishi, boʻyin, koʻkrak qismi terilari qizarishi, milk, burun, oshqozon-ichaklardan qon ketishi kabi alomatlar bilan namoyon boʻladi. Baʼzi holatlarda kasallik ogʻir kechib, bemordan qon ketishi natijasida oʻlim qayd etiladi. Mazkur kasallik gemorragik belgilarsiz shaklda ham kechishi mumkin. Kasallikning bu shaklida badanda toshmalar toshmaydi, qontalashlar kuzatilmaydi, organlardan qon ketmaydi. Kasallik asosan isitma va zaharlanish alomatlari bilan kechadi.

Bahor paytida koʻpchilik tabiat quchogʻida, yaʼni Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi boʻyicha tabiiy oʻchoqli hisoblangan hududlarda dam oladi. Ularga kasallikdan saqlanish uchun quyidagilarga rioya qilish tavsiya qilinadi.

Choʻl hududida dam olish uchun moʻljallangan joy mol boqiladigan yaylovdan kamida 2-3 chaqirim masofa uzoqda boʻlishi kerak.

Bordi-yu, dam olish hududida kanalar aniqlansa, unda zudlik bilan dam olish joyini oʻzgartirish zarur. Dam olishga chiqqanda individual dori qutisi va unda 10 milligramm yod eritmasi, bakterosid plastir, 3-4 ta paxtali tayoqcha, 2-3 juft rezina qoʻlqop, qisqich, ozroq oʻsimlik yogʻi va etil spirti boʻlishi kerak. Dam oladiganlar vaqti-vaqti bilan oʻzlarini tekshirtirib turishi lozim.

Agar badanga kana yopishganligi aniqlansa, tezda yaqin joylashgan tibbiy muassasaga murojaat qilish kerak. Agar yosh bolaga kana yonishgan boʻlsa, kattalardan biri uni ehtiyotkorlik hamda himoyalangan qoʻli bilan olib tashlashi zarur. Dastlab kana yopishgan joyga 2-3 tomchi oʻsimlik yogʻi tomizib, 10-15 daqiqa kutish kerak. Qoʻllarga rezina qoʻlqop kiyib, qisqich yoki ip yordamida sekin-asta teriga yopishgan kana olinib, shu joyga paxta tayoqcha yordamida yod surtiladi va ustiga plastir yopishtiriladi. Olingan kana penitsillin flakonga solinib, ogʻzi tiqin bilan bekiladi va yoqib tashlanadi. Ishlatilgan rezina qoʻlqoplar 70 foizli etil spirti bilan ishlov berilgach, yechiladi va yoqib yuboriladi. Kana chaqishidan ehtiyot qilish maqsadida teri yuzasi imkon qadar kiyimlar bilan bekilishi kerak. Kana koʻpincha oyoqlar orqali kirishini inobatga olib, shim pochalari mahkam bogʻlanishi zarur. Agar biron kishini kana chaqsa, qoʻllari kana qoni bilan ifloslansa, isitmasi oshib, burun, milklar, oshqozon-ichaklar, bachadondan qon ketsa, bunday bemorlarga yordam koʻrsatganda bemorning qoni teri va shilliq qavatlarga tekkan boʻlsa, unda yordam koʻrsatgan odam ham tibbiy yordamga murojaat etishi lozim. Bundan tashqari, choʻl hududlaridan, bozorlardan mayda va yirik shoxli mollarni kanaga qarshi ishlov bermasdan uyga olib kelmaslik, mollarda kana aniqlansa, darhol veterinariya xodimlariga murojaat qilib, ularning tavsiyasi asosida kanalarga qarshi ishlov berish kerak. Shuningdek kanalarni qoʻl bilan ezib va qaychi bilan kesib oʻldirmaslik, qirqim mavsumiga yosh bolalar, oʻsmirlar va homilador ayollarni jalb etmaslik shaxsiy gigiyena qoidalariga puxta amal qilish kasallikning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.

J.Yavqashev,

tuman Salomatlik markazi direktori.

(Foto - http://mku.uz)