KREDIT ShARTNOMASI VA UNING BAJARILIShI BILAN BOGʻLIQ NIZOLAR

Kredit deganda, oʻz egalari qoʻlida vaqtincha boʻsh turgan pul mablagʻlarini boshqalar tomonidan maʼlum muddatga haq toʻlash sharti bilan qarzga olish va qaytarib berish yuzasidan kelib chiqqan munosabatlar tushuniladi. Ushbu munosabatlar kredit shartnomasi bilan tartibga solinadi. Kredit shartnomasi yozma shaklda tuzilishi shart. Yozma shaklga rioya kilmaslik kredit shartnomasining haqikiy boʻlmasli¬giga olib keladi. Bunday shartnoma oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmaydi.

Amaldagi Fuqarolik kodeksining 744-moddasiga binoan, kredit shartnomasi boʻyicha bir taraf, yaʼni bank yoki boshqa kredit tashkiloti (kredit beruvchi, kreditor) ikkinchi tarafga (kredit oluvchiga) shartnomada nazarda tutilgan miqdorda va shartlar asosida pul mablagʻlari (kredit) berish, qarz oluvchi esa olingan pul summasini qaytarish va uning uchun foizlar toʻlash majburiyatini oladi. Shartnoma ishtirokchilarining ushbu majburiyatlarni ikki tomonlama real va lozim darajada bajarishi bilan odatta kredit shartnomasini tuzishdan koʻzlangan maqsadga erishiladi. Ammo, baʼzi hollarda kredit shartnomasi tomonlarning birining aybi bilan bajarilmay qoladigan holatlar ham uchrab turadi. Shu sababli, koʻpchilik hollarda kredit shartnomasi tuzilayotgan paytta tomonlar oʻzlarining manfaatlarini kafolatlash maqsadida fuqarolik qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatlarning bajarilishini taʼminlash usullardan foydalanadilar. Fuqarolik qonunchilikda majburiyatning bajarilishini taʼminlash neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa usullar bilan taʼminlanishi mumkinligi koʻrsatilgan.

Maʼlumki, sudlar tomonidan kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarni koʻrishda majburiyatlar bajarilishini taʼminlash toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarining bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida 2006-yil 22-dekabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oliy xoʻjalik sudi Plenumining «Kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan majburiyatlar bajarilishini taʼminlash toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari haqida»gi 13/150-sonli qarori qabul qilingan.

Kredit shartnomasi tuzilgandan boshlab, taraflarning huquq va burchlari vujudga keladi. Yuqorida qayd qilingan Plenum qarorida koʻrsatilishicha,  bank yoki boshqa kredit tashkiloti va qarz oluvchi oʻrtasida kredit shartnomasidan kelib chiqadigan huquqiy munosabat kredit tashkilotining keyinchalik, kelishilgan muddatlarda, kredit berish majburiyatini va qarz oluvchining olingan kreditni qaytarish va u boʻyicha foizlarni toʻlash majburiyatini oʻz ichiga oladi. Bunda kredit tashkilotining qarz oluvchiga kredit summasini berish boʻyicha real shartnomaviy majburiyatlari shartnoma tuzilgan paytdan boshlab, qarz oluvchining foizlarni toʻlash, kreditni qaytarish boʻyicha shartnomaviy majburiyatlari esa, agar taraflar kelishuvida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, kredit summasi real olingan paytdan boshlab vujudga keladi. Shu munosabat bilan sudlar kredit tashkilotlari va qarz oluvchilarning taraflarni kredit shartnomasini bajarishga majburlash toʻgʻrisidagi daʼvolarini koʻrishda taraflarning tuzilgan ushbu shartnoma boʻyicha huquq va majburiyatlari vujudga kelgan paytni inobatga olishlari lozim.

Taraflarning shartnoma ijrosidan voz kechishiga Fuqarolik kodeksining 745-moddasida belgilab qoʻyilgan asoslar boʻyicha yoʻl qoʻyiladi. Kreditor qarz oluvchini toʻlovga qobiliyatsiz deb hisoblasa, qarz oluvchi kreditni taʼminlash majburiyatlarini bajarmasa, shartnomada nazarda tutilgan kreditdan aniq maqsadda foydalanish majburiyatini buzsa, shuningdek shartnomada nazarda tutilgan boshqa hollarda qarz oluvchiga kredit shartnomasida nazarda tutilgan kreditni berishdan butunlay yoki qisman bosh tortishga haqli.

Xulosa oʻrnida shuni aytib oʻtib joizki, sudlar tajribasida kredit shartnomalari bilan bogʻliq ishlarning daʼvo tartibida koʻrib chiqilishi bu jismoniy va yuridik shaxslarning huquq erkinliklarini himoya qilishning bir turi hisoblanib, bu ishlarning tegishli tartibda birinchi instantsiya sudi tomonidan koʻrilib, ish buyicha toʻplangan dalillarni bevosita tekshirib chiqish va ishning mazmuni buyicha adolatli qaror qabul qilish, bundan tashqari eng asosiysi, sudlarda jismoniy va yuridik shaxslarning huquq erkinliklarining adolatli himoya qilinishiga qoʻshimcha kafillik yaratadi.

B.Bekmuradov, Beruniy tumanlararo  Iqtisodiy sudi sudyasi.