21.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
21.11.2026, 17:10
Jamiyat 👁 462

Daʼvo muddati va uning öziga xos xususiyatlari

Daʼvo muddati va uning öziga xos xususiyatlari

Daʼvo muddati deb şaxs özining buzilgan huquqini daʼvo qözğatiş yöli bilan himoya qilişi mumkin böladigan muddatga aytiladi. Daʼvo muddati instituti fuqarolik-huquqiy munosabatlar uçun katta ahamiyatga ega. Daʼvo mudatining mavjud bölişi fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini amalga oşirişda alohida örin tutadi. Ayniqsa, subʼektning öziga tegişli huquqlarini amalga oşiriş uçun qonun hujjatlarida muayyan vaqt oraliğining belgilanişi, şaxsning öz huquq va majburiyatlariga befarq qaramasligini taʼminlaydi. Şu bilan birga, daʼvo muddati subʼektiv fuqarolik huquq va majburiyatlarini himoya etişi uçun şaxsga beriladigan sönggi imkoniyat bölib, bu vaqt oraliğida şaxs öz huquqlarini amalga oşirilişini talab qilmasa, şu huquqlarga nisbatan subʼektiv huquqlarini yöqotadi.

Daʼvo muddati institutining maqsadi va vazifasi huquqiy munosabatlarni buzmasdan, ular kölamiga taʼsir etmasdan huquqiy munosabatlardagi noaniqliklarni bartaraf etişdir. Şu bilan birga, fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatining tatbiq etilişi iştirokçilar huquqlarining muayyan vaqt oraliğida amalga oşirilişiga, hamda huquqiy munosabatdagi har bir holatning aniqligiga mezon bölib hisoblanadi. Daʼvo muddatining mavjudligi subʼektning öz huquqlarini amalga oşirişga va majburiyatlarni bajarişga befarq bölmasligini taʼminlaydi.

Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatlarining ahamiyatini yana şu holat bilan belgilaş mumkinki, ular sudlarga vujudga kelgan huquqiy munosabatdagi aniq holatni aniqlaşda katta yordam beradi. Agar daʼvo muddatlari (belgilangan vaqt, masalan, uç yil) mavjud bölmasa, hamda şaxs 10 yoki 20-yildan söng ham öz huquqini talab etsa (qonunda belgilangan daʼvo muddatlari joriy etilmaydigan huquqlar bundan mustasno), uşbu holatda haqiqatni aniqlaş qiyin bölişi yoki umuman amalga oşmasligi mumkin.

Özining fuqarolik huquqlarini buzilgan deb hisoblagan fuqaro yoki yuridik şaxslar uşbu huquqlarni himoya qiliş maqsadida sudlarga murojaat qiladilar. Sudlarga daʼvo bilan murojaat qiliş uçun quyidagi holatlar mavjud bölişi lozim:

-daʼvo qözğatayotgan şaxs yoki nomidan daʼvo qözğatilayotgan şaxs protsessual huquq layoqatiga ega bölişi, yaʼni protsessda mustaqil taraf sifatida iştirok eta olişi lozim (bunday layoqat esa muomala layoqatiga ega fuqarolar va yuridik şaxslarga tegişli böladi);

-daʼvo qözğatiş orqali boşlanadigan iş sudlarga taalluqli bölişi talab etiladi;

-daʼvo qaratilayotgan şaxs fuqarolik huquqining subʼekti bölişi va daʼvogar kabi protsessual huquq layoqatiga ega bölişi lozim.

Uşbu holatlarning barçasi mavjud bölganda sudlarga buzilgan huquqlarni tiklaş va himoya qiliş maqsadida murojaat qiliş mumkin.

Huquqi buzilgan şaxs daʼvo qözğata turib, nafaqat bu daʼvo sud tomonidan qabul qilinişini, şu bilan birga iş sudda körib çiqilişini talab qilişi mumkin. Zero, daʼvo qözğatişdan asosiy maqsad ham buzilgan fuqarolik huquqlarini himoya qiliş hisoblanadi. Bunday himoyaga erişiş va iş sud tomonidan körib çiqilişi uçun fuqarolik huquqi nuqtai nazaridan quyidagi holatlar talab etiladi:

a) daʼvo qözğatayotgan şaxs tegişli subʼektiv huquqlar sohibi bölişi;

b) şu bilan birga uning subʼektiv huquqlari buzilişi yoki unga putur yetkazilişi;

v) bunday buziliş daʼvo böyiça javobgar sifatida işga jalb etilgan şaxs tomonidan amalga oşirilişi.

Umumiy qoidaga köra, daʼvo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror çiqarguniça bergan arizasiga muvofiq qöllaniladi. Bu qoida şunday maʼnoni anglatadiki, agar javobgar sudga daʼvo muddati ötib ketganligini bildirmasa, sud daʼvogar va javobgar örtasidagi nizoni mazmunan körib çiqiş va hal qiluv qarori çiqarişi lozim. Bunda daʼvo muddatining ötib ketganlik holati ahamiyatga ega bölmaydi. Uşbu holatda taraflar özaro bitim tuziş paytida, ular örtasidagi bitim yoki şartnomaga nisbatan daʼvo muddati joriy qilinmasligi töğrisida kelişuvga erişsalar, bunday kelişuv öz-özidan haqiqiy sanalmaydi.

Daʼvo muddati institutining bir qator öziga xos xususiyatlari mavjudki, bular natijasida uşbu institutning ahamiyatli tomonlarini yanada kengroq tuşunsa böladi. Bu xususiyatlar jumlasiga:

-taraflarga özaro kelişuv asosida daʼvo muddatlari belgilangan holatda özgartiriş huquqi berilmaganligi;

-daʼvo muddati bilan belgilangan vaqt davrlarini özgartiriş mumkin emasligi;

-daʼvo muddatini qisqartiriş yoki uzaytiriş mumkin emasligi va hokazolar kiradi.

Daʼvo muddatini töğri hisoblaş uçun uning qay vaqtda tugaşini belgilaş zarur. Daʼvo muddatining tugaşi daʼvo qiliş huquqi vujudga kelgan kundan boşlanadi (FKning 154-moddasi). Bunday huquq, yaʼni daʼvo muddati şaxs özining huquqi buzilganligini bilgan yoki bilişi lozim bölgan kundan öta boşlaydi.

Daʼvo qözğatilgunga qadar daʼvo muddatining ötişi daʼvoni rad qiliş uçun asos böladi. Binobarin, daʼvogar öz huquqini majburiy ravişda amalga oşiriş imkoniyatini yöqotadi.

Baʼzi hollarda qarzdor öz majburiyati daʼvo muddati ötgandan söng ham bajarişi hollari yuz berişi mumkin. Bunday hollarda avval majbur şaxs öz tomonidan bajarilganligi, tölangan summaning qaytarilişi töğrisidagi talabni qöya olmaydi. FKda qarzdor daʼvo muddati ötganidan keyin majburiyatini bajargan holda, garçi ijro etiş paytida daʼvo muddatining ötib ketganligini bilan yoki bilişi lozim bölganligidan qatʼi nazar bajargan narsasini qaytarişni talab qilişga haqli emasdir, deb körsatiladi (FKning 161-moddasi).

Ayapov Abatbay Konisbayeviç, Qoraqalpoğiston Respublikasi sudi sudyasi.

🎬 Videogalereya Barçasi →
BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026 Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi ▶ Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi 31.10.2026 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi ▶ 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi 30.10.2026 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi ▶ 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi 26.10.2026