DINIY EKSTREMIZM VA TERRORIZM – JAMIYaT BARQARORLIGIGA TAHDID
Diniy ekstremizm va terrorizmga qarşi kuraş – dolzarb vazifa. Bugungi kunda dunyodagi taxminan 1,7 milliard musulmon aholining 92,5 foizini sunniylar taşkil etib, ular mazhablar böyiça quyidagi nisbatda bölinadilar: hanafiylar – 49%, şofiiylar – 25%, molikiylar – 17%, hanbaliylar – 1,5%. Musulmonlarning uçdan ikki qismidan köproği Osiyoda, 30 foizga yaqini Afrikada yaşaydi. Dunyodagi musulmon jamoalari mavjud bölgan 120 dan ortiq mamlakat bölsa, şundan 40 dan ortiğida musulmonlar aholining köpçiligini taşkil qiladi. Jumladan, Indoneziyada 210 million, Pokistonda 150 million, Bangladeşda 110 million, Nigeriyada 80 million, Eron va Turkiyada 65 milliondan, Misrda 60 million, Marokaş va Jazoirda 30 milliondan, Saudiya Arabistonida 17 milliondan ortiq musulmon istiqomat qiladi. Hindistondagi musulmonlarning soni 140 milliondan ortgan. Bulardan taşqari Ozarbayjon hamda Rossiyaning Tatariston, Boşqirdiston, Çeçeniston, Inguşetiya, Kabardin-Balqar kabi respublikalari, Markaziy Osiyo davlatlarida ham musulmonlar köpçilikni taşkil etişini qayd etiş lozim.
Musulmon mamlakatlari neft, gaz va boşqa tabiiy resurslarning ulkan zahiralariga ega. Ğarb dunyosining Yaqin va Örta Şarqdagi uglevodorod resurslariga bölgan boğliqligi yaqin istiqbolda ham saqlanib qoladi. Buni anglagan musulmon davlatlari tabiiy resuslardan maksimal ravişda foydalanib, öz iqtisodiyotlarini rivojlantirişga harakat qilmokdalar. Bir qator musulmon mamlakatlarida çet eldan yangi qurol-yaroğ sotib oliş hamda zamonaviy harbiy infratuzulma yaratiş orqali özining harbiy kuç-qudratini oşiriş, hatto ommaviy qirğin quroliga ega bölişga intiliş jarayonlari ham tobora kuçayib bormoqda.
Oxirgi paytlarda Pokiston, Eron, Saudiya Arabistoni, Misr, Indoneziya kabi musulmon davlatlarning xalqaro maydondagi taʼsiri kuçayib bormoqda. Şu bilan birga, xalqaro islom taşkilotlarining nufuzi ham ortib bormoqda. 1969-yilda tuzilgan Islom Hamkorlik taşkiloti (sobiq Islom Konferentsiyasi taşkiloti) şu kunga qadar öz safiga 57 mamlakatni qamrab olgani ham şunday xulosa çiqariş imkonini beradi.
XX asrning ikkinçi yarmida diniy ekstremizm va undan oziqlanayotgan hamda diniy şiorlar bilan niqoblangan terrorizm ana şu mintaqalar va mamlakatlar hayotiga birdek tahdid solmoqda. Keng kölam va xilma-xil körinişlar kasb etayotgan uşbu tahdidga qarşi kuraş nafaqat musulmon mamlakatlari, balki butun dunyo uçun ham dolzarb bölib qolmoqda.
Dastlab saltanat sohiblari va davlat arboblariga qarşi qurolli hujumlar şaklida paydo bölgan siyosiy terrorizmni bugun har qadamda uçratiş mumkin. XX asrning 60-yillaridan boşlab, dunyoning butun-butun mintaqalari turli-tuman terrorçilik taşkilotlarining öçoğiga aylana boşladi.
Ekstremizm va terrorizm odamlarning ertangi kunga bölgan işonçiga putur yetkazibgina qolmasdan, turli diniy eʼtiqod vakillari bölgan xalqlar, hattoki, tsivilizatsiyalar orasidagi özaro işonçga ham soya taşlamoqda, jahon taraqqiyotining tamal toşi bölgan xalqaro iqtisodiy va madaniy hamkorlikning rivojlanişiga tösiq bölmoqda.
Dinni qurol qilib olgan bunday ekstremistik harakatlar bugun umuman kişilik jamiyati hayotiga jiddiy tahdid solmoqda. Afsuski, diniy liboslarga öralgan terrorçi taşkilotlarning mutlaq köpçiligi muqaddas islom dinini öziga niqob qilib olgan. Zamonaviy ekstremizm va terrorizmga qarşi kuraş davlatlarning doimiy eʼtiborini, uning oldini oliş va bartaraf etişga qaratilgan köp qirrali siyosatni amalga oşirişda sabrlilik va sobitlikni talab etadi. Şakllanib, keng tarmoq otgan terrorizmga qarşi kuraşda kuç işlatmagan davlatlar zaiflaşib, öz xalqi va mamlakati osoyiştaligi va barqaror rivojlanişini xavf ostida qoldiradi.
Diniy ekstremizm aqidaparastlik va mutaassiblik bilan boğliq bölib, din sohasidagi salbiy hodisalarning öziga xos mantiqiy xalqasi hisoblanadi.
Diniy ekstremistik harakatlar özlarining ğayriinsoniy ğoyalari bilan odamlar ongini egallaş, diniy şiorlardan foydalangan holda ularni çalğitiş, jamiyatda tartibsizlik va parokandalikni keltirib çiqariş orqali hokimiyatga erişiş maqsadlarini közlaydilar. Buzğunçilik esa ular özlari jar solayotgan, özlari intilayotgan mazmun-mohiyati va şaklu şamoyili nomaʼlum bölgan jamiyatga erişişning yöli sifatida çiqadi.
Ekstremistik taşkilotlar kuraşning terrordan boşqa yölini rad etişini, jangariligi hamda yuqori darajada ijtimoiy xavfliligi bilan ajralib turadi. Noqonuniy qurol-yaroğ savdosi va narkobiznes yordamida mablağlar töplaş va undan tartibsizlik va beqarorlikni keltirib çiqarişda foydalaniş ekstremistlarning asosiy yöli hisoblanadi.
Bugungi kunda diniy şiorlarni öziga bayroq qilib olgan ekstremistik oqimlar kişilarni garovga oliş, turli qiynoqlarga soliş va hattoki, şafqatsiz uslublarda qatl etişdek mudhiş işlarga qöl urmoqdalar.
XXI asr boşlarida mazkur harakatlar yanada avj olayotganini körişimiz mumkin. Jumladan, yigirma yil muqaddam 2001-yilning 11-sentyabrida AQŞda turli reyslar bilan Nyu-York, Boston va Vaşington şaharlaridan uçgan törtta “Boing-757” samolyot 18 nafar terrorçi tomonidan egallab olinib, ularning ikkitasi Nyu-Yorkdagi xalqaro savdo Markazi joylaşgan “egizak” binolarga, bittasi esa AQŞ qurolli kuçlari ştabi – Pentagonga yönaltirildi. Yana bir samolyot Pensilvaniya ştatidagi Şanksvill rayoniga qulab tuşdi. Oqibatda 2974 kişi hayotdan köz yumdi (şu bilan birga 19 ta terrorçi), 10 mingdan ziyod qişi jarohatlandi.
2003-yil 13-noyabrda Turkiyaning Istanbul şahrida joylaşgan ikki Sinagoga (yahudiylar ibodatxonasi) yonida portlovçi moddalar bilan töldirilgan maşinalar portlatilib yuborilgan. Natijada 25 kişi halok böldi va 300 nafar şaxs jarohatlandi. 2004-yilning 11-martida Ispaniyaning Madrid şahridagi 4 ta temir yöl bekatida umumiy hisobda 6 ta portlatiş amalga oşirildi. Natijada, 200ga yaqin kişi halok böldi va 1500 dan ziyod kişi jarohatlandi. 2005-yil 7-iyulda Buyuk Britaniyaning London şahri metrosida bir qança terrorçilik harakatlari amalga oşirildi. Natijada 56 kişi qurbon böldi va 700 nafar kişi turli darajada jarohat oldi. 2005-yil 5-noyabrda Iordaniyaning Ammon şahrida portlatişlar amalga oşirildi. Buning oqibatida 67 begunoh inson hayotdan köz yumdi va 295 şaxs jarohatlandi.
2008-yil 26-noyabrdan 29-noyabrgaça “Dekkan Mujohidin” ekstremistik taşkiloti tomonidan Mumbay (Hindiston)dagi “Toj Mahal” mehmonxonasi, şahar şifoxonasi va “Yahudiylar markazi”ga uyuştirilgan terrorçilik xurujlari oqibatida 195 kişi halok bölgan, mingga yaqin kişi oğir tan jarohati olgan. 2013-yil 21-sentyabrda Keniya poytaxti Nayrobida joylaşgan “Vestgeyt” savdo markaziga Somalidagi “aş-Şabab” taşkiloti jangarilari qurolli bosqinni amalga oşirib, nafaqat boşqa din vakillari, balki islom taʼlimotlarini töliq bilmagan musulmonlarni ham qiynoqqa solişgan. Natijada, 70ga yaqin inson hayotdan köz yumib, 200dan oşiq insonlar tan jarohati olişgan. Yuqoridagi holatlar bunday harakatlarning kölami kengayib borayotganini körsatadi.
Tinçlik – uruş va nizolarga barham beriş orqaligina taʼminlanadi. Afsuski, turli qarama-qarşilik va ziddiyatlarni keltirib çiqariş yöli bilan öz maqsadlariga erişişni közlaydigan kuçlar bor ekan, sunʼiy ravişda nizoli vaziyatlarni vujudga keltirişga qaratilgan harakatlar ham töxtamaydi. Bunga 2011-2013-yillarda baʼzi arab mamlakatlarida röy bergan va hamon davom etayotgan siyosiy inqirozlar oqibatida yuzaga kelgan qonli töqnaşuvlar misol böla oladi. Mazkur ommaviy tartibsizliklar tufayli Tunisda 300 nafar, Misrda 800 nafar, Liviyada 14 ming nafar, Suriyada 140 mingga yaqin kişi halok bölgan.
Yaqin Şarqdagi bir neça terrorçi guruhlarni birlaştirgan “Iroq va Şom islom davlati” (IŞID) taşkiloti tomonidan 2013-2014-yillar mobaynida 10 mingdan ziyod terrorçilik harakatlari sodir etilgan, öz joniga qasd qiluvçi terrorçilar tomonidan 80ga yaqin portlaşlar amalga oşirilgan. Suriyada “IŞID” jangarilari 60dan ziyod çerkov va monastirni vayron qilgan. 2014-yil 14-iyun kuni Iroqning Mosul şahridagi “Al-Isro” masjidi yonida taşkilotga qöşilişdan boş tortgan 12 nafar diniy ulamo namoyişkorona qatl etilgan.
Terrorizmning moliyaviy manbalari. Zamonaviy terrorizm xilma-xil moliyaviy manbalardan oziqlanişi hisobiga faoliyat qamrovini kengaytirişga, moddiy-texnik bazasini mustahkamlaşga harakat qilmoqda. Terrorçi taşkilotlarni oziqlantirib turuvçi asosiy moliyaviy manbalar quyidagilar hisoblanadi:

Demak ekstremistik va terrorçi kuçlarning moliyaviy manbalariga qarşi hamkorlikda kuraş olib boriş ham dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Zero, terrorçilarga moliyaviy madad kuçlari yetib kelişda davom etar ekan, ularga qarşi olib borilayotgan kuraş natija bermaydi. Bu yölda amalga oşirilişi lozim bölgan eng muhim vazifalardan biri giyohvandlikka qarşi hamkorlikda kuraşiş. Çunki terrorçi kuçlarning asosiy moliyaviy taʼminoti giyohvandlik ortidan keladigan daromad bilan ham boğliq.
BMT ekspertlari ötkazgan tadqiqotlar xulosalariga köra, jahonda har yili taxminan 100 ming narkoman vafot etmoqda. Statistik maʼlumotlar bugungi kunda narkobiznes savdosidan tuşadigan daromad yiliga 400 mlrd. dollarni taşkil etişini körsatadi.
Yer yuzi böylab bunday illatning tarqalişida diniy-ekstremistik guruhlarning ham öziga xos hissasi bor. Birgina “al-Qoida” taşkiloti öz moliyaviy mablağlarining 40 foizdan ortiqroğini narkobiznes orqasidan topişi ham sözimizning isboti böla oladi.
Şubhasiz, bu yetiştirilayotgan giyohvand vositalarni Markaziy Osiyo mamlakatlari hududi orqali boşqa mintaqalarga tarqatişga harakat qilinmoqda.
Terrorçi guruhlar hozirda öz moliyaviy manbalari bilan bank tizimi imkoniyatlari va zamonaviy texnologiyalardan foydalangan murakkab aloqa tizimlarini şakllantirişga harakat qilmoqda. Natijada, uşbu manbalarni aniqlaş va yöq qiliş tobora qiyinlaşib bormoqda.
Dunyoning köpgina davlatlari, jumladan, Özbekistonda ham terrorizmni moliyalaştirişga qarşi kuraş haqidagi maxsus qonunlar qabul qilingan. Mazkur yönalişda xalqaro taşkilotlar, xususan, BMT Xavfsizlik Kengaşining terrorçi şaxslar hamda taşkilotlarga tegişli dunyo banklaridagi hisob raqamlarini “hibsga oliş”ga bağişlangan 1333, 1390 va 1455-qarorlari deyarli barça davlatlar tomonidan ijro etilmoqda.
Yuqorida keltirilgan misollardan ekstremistik harakatlar faqat islom bayroği ostida amalga oşirilmoqda, degan xulosaga kelmaslik lozim. Çunonçi, nafaqat islom, balki xristian dinining baʼzi sektalariga asoslangan köplab diniy ekstremistik harakatlar ham mavjud. Xususan, “Iyegovoçilar”, “Pyatidesyatniklar”, “Taşabbuskor baptistlar” faolligini alohida qayd etiş örinli. Masalan, “Taşabbuskor baptistlar” umuman na qonuniy hokimiyat va na dunyoviy qonunlarni tan olmaydi, ularning fikriça, çerkov davlatdan yuqori turadi. “Pyatidesyatniklar”ning baʼzi vakillari esa, öz safdoşlarini öta şavqatsizlik bilan ado etiladigan ibodatlarga zörlaydi va dunyo neʼmatlaridan batamom voz keçib, tarkidunyoçilik bilan yaşaşga daʼvat etadi. Dunyoning turli hududlarida sodir bölayotgan bu kabi mudhiş voqealar oqibatida aziyat çekayotgan begunoh kişilar turli millat va din vakillari sanaladi.
Xulosa örnida şuni qayd etiş lozimki, ekstremizm va terrorizmni na dini, na millati va na Vatani bor. Bu kabi harakatlarning kişilik jamiyatining nafaqat buguniga emas, balki istiqboliga ham jiddiy tahdid solayotgan omilga aylangani, insoniyat unga qarşi bir butunlikda kuraşgandagina ijobiy natijalarga erişişi mumkinligini körsatadi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶