UMMONDAN QATRA DUR
Hazrat Alişer Navoiy özlari hayot paytidayoq zamondoşlari tomonidan, keyingi barça davrlarda ham faqat turkiy xalqlarning emas, butun ijodkor başariyatning fenemoni – alohida iqtidor egasi bölgan şaxs sifatida eʼtirof etilgan va örganib kelinmoqda.
Qança buyuklar özlariga buyuk ustoz, pir deb bilganlar, ğazallariga muxammaslar boğlaganlar, tatabbuʼ bitganlar. Qança-qança allomalar, mavlonolar ilmiy işlar olib borganlar, öz iqtidoriga yaraşa buyuk bobomizning ijod ummonidan dur terişga intilganlar. Ammo hamon bu sehrli ummon qaʼriga boqqani sayin uning teranligiga köz yetmasligidan hayratdalar, lazzatdalar...
Keling, ey zakiy yurtdoş, buyuk mutafakkir bobomiz tavalludining 581 yilligi butun dunyo taraqqiyparvar, maʼrifatparvar ahli tomonidan nişonlanayotgan şu kunlarda biz ham bu ummonning tabarruk suvidan bir hovuç içib, rohatlanaylik, bu beqiyos çaman boğning gulidan uza bilmasak (jurʼat etmasak), uning xuş iforidan dimoğimizni bir nafasgina bahramand etib çoğ bölaylik...
Zero elimizda Navoiy asarlarini öqib, uqadigan ilmli kişilar köp.
Navoiy ğazallari bilan aytiladigan qöşiqlarni sevib tinglovçilar, hatto özlari mohirlik bilan ijro qiluvçilar köp! (Qadimda ham madrasa talabalari Navoiyni öqişga (tuşunişga) kuçi yetadigan va kuçi yetmaydiganlarga toifalangan!).
Mana “oynai jahon”da hamyurtimiz Murodjon Ibrohimov ijrosida “Xorazm segohi” tölğanib, orolanib, jilolanib taralmoqda. Ilohiy bir sehr tomirlarga singib, yurakning qat-qatiga erib, eritib oqib kirayapti... Bu mahobatli kuy xalqimizning bebaho milliy boyligi bölgan “Xorazm maqomlari”da “Tani maqom” şöʼbasiga taalluqli. Sözi Alişer Navoiyning “Ğaroyib-us-siğar” (Bolalik ğaroyibotlari”)idan:
Xolu xating xayolidin, ey sarvi guluzor,
Gahi közimga xol tuşubtur, gahi ğubor...
Lirik qahramon — oşiq köziga xol tuşişi, ğubor inişi uçun qançalar hijron, naqadar azoblar çekdi-yu, qançalar köz yoş tökdi ekan?!
Xolu xat nima?
Özbekiston xalq rassomi Çingiz Ahmarovning “Yetti gözal” (Navoiy asarlariga işlagan) suratlarini eslang: ibo-hayo oğuşidagi gözal yor labi ustidagi bilinar-bilinmas sabza möy — ana şu xolu xat... Navoiy asarlaridagi köp sözlarining ikki yoki köp maʼnoliligini yodda tutaylik! Ana şu beqiyos malohat (gözallik) hajrida közga xol, ğubor tuşgan!
Yuzungda xol sahfada tomgan kibi qaro,
Xoling malohati tuz erurkim qaroda bor.
Şarikli ruçka çiqmasdan oldin dovotga siyoh solinardi. Navoiy zamonida ham şunday bölgan. Siyoh oq qoğozga bexosdan tomib ketsa, qurigaç, tomçi ustida tuz(zarra) lojuvard yarqirab tovlanadi. Endi lab ustidagi nozik xolning malohati — gözalligi, yoqimliligi şu qadarki. . .
Jonimni örtagan yuzu xolingni bilmasang,
Öt şuʼlasida ayla gumon bir öçuk şaror.
Agar mening jonimni örtagan xolingning holatidan bexabar bölsang, olov qörida yonib ado bölgan (öçgan) şaror - çöğni tasavvur qilgin... Mening jism-u jonim ham olov çöğida yonib-yonib qorayib öçgan çöğdek böldi-ku!
Kuy eşilib, tölğanib(A.Oripov)avjiga çiqib boradi, xolbuki bu aşulaning birinçi avji emas. Katta avj, daromad hali oldinda! Hofizning manglayida ter yaltiraydi, böyin tomirlari börtib, jism-u joni bir bölib taranglaşadi! (Bu fonogramma emas, qöşiq aytayotib qilpanglab öynab tursa bölaveradigan!)
Bilmon köngilda xollaringning xayolidur,
Yo kipriging tikanlarin aylabsan ustuvor.
Qalbimdagi yara sening xolingning soğinçimi yo mujgonlaringdan qadalgan tikonlarmi bilmadim...
Har dam könglim haloku közum tiyra bölmoğin,
Bilgay birovki, yori erur şöxi xoldor.
Könglimning muttasil halok bölişi-yu köz oldim qoronğu bölişini faqat men kabi şöx, gözal bir xoldorga şaydo bölgan çin oşiqgina tuşunadi! Boşqa yengil-yelpi işq — havas egalari bunga qodir emas!
Ana endi hofizning fiğon-u nolalari bir qadar daromadiga qaytadi:
Maşşotai qazo bezamiş xolu xattini
Beixtiyorliqda manga borm-u ixtiyor?
Taqdir pardozçisi(Alloh subhanohu taolo) Özi bezagaç, menda (uni seviş yo sevmaslikka) ixtiyor nima qilsin?!
Nihoyat tarang torlar sal maromiga qaytadi. Yorga iddao, zarda qilişdan foyda yöq (öziga insof bersin), miskin — ğarib Navoiyning surati holiga bir nazar solib qöysa kifoya, nigoroning xolu xati malohatini köriş uçun jonini fido aylayveradi:
Miskin Navoiy xolu xating körsa jon berur,
Boqsang ne böldi surati holiğa, ey nigor?!
Hofiz segohni tugallab, uforiga ötadi. Tinglovçilar sel bölib, aşula taʼsiridan çiqolmay, hayrat bilan boş çayqab, muşohadaga beriladi. Birov-birovga tuşuntirib bera olmaydigan, faqat har kim öz şuurida tuyadigan, anglaş qiyin, şarhlaş qiyin laziz tuyğularga çulğanadi, ilohiy söz va ilohiy soz sanʼatiga oşufta qalblar...
Aziz suhbatdoşim, ketgan vaqtingizga rozi böling. Segoh kuyini xayolan idrok qilib, yuqoridagi durdona ğazalni öqib, ajdodlarimiz dahosiga tahsin aytsangiz, bular mening ajdodlarim, bular bizning abadiy barhayot xazina mulkimiz degan ğururni tuysangiz böldi, muddao — şu. Biz ham qölimizdan kelgunça “bilar-bilmas” (Nazir qoriyning iborasi) Hazrat Navoiy ijodi ummonidan bittagina gavhar naqşini körmoqçi böldik. Donişmand aytgan ekan: “Daryoning hamma suvini içaman deyiş — ahmoqlik, daryoning böyida turib çanqab, uning suvidan bahramand bölmaslik — undan-da badtar!”
Navoiy dahosi insoniyatning maʼnaviy çanqoğini qondiriş uçun abadiy xizmat qilaveradi. Biz ham quruq qolmaylik! Nima dedingiz?!
Tursunboy ABDULLAYeV,
85-sonli maktabning ijodiy-madaniy
masalalar böyiça tarğibotçisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶