AYBSIZLIK PREZUMPTsIYaSI PRINTsIPIGA AMAL QILAYLIK
Aybsizlik prezumptsiyasi umumhuquqiy norma bölib, unga amal qiliş jinoyat protsessining barça bosqiçlarida ustuvor hisoblanadi. Huquqiy hujjatlar inson manfaatiga xizmat qiladi yoki aksinça, erkin harakatlanişga tösiq bölişi ham mumkin. Jahon tajribasida deyarli barça mamlakatlar qonunçiligida aybsizlik prezumptsiyasi (aybdorning jinoyati qonuniy tartibda isbot qilinmagunça, u aybsiz hisoblanadi va aybsizligini isbotlab berişi şart emas) mavjud.
Xöş, Özbekiston qonunçiligida vaziyat qanday? Aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilinmoqdami?
Konstitutsiyamizning 26-moddasida “Jinoyatda ayblanayotgan har bir şaxsning aybi oçiq sud muhokamasi yöli bilan qonuniy tartibda aniqlanmagunça, aybsiz deb hisoblanadi va unga özini himoya qiliş uçun barça imkoniyatlar yaratiladi” deb kafolatlangan. Özbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 23-moddasida uşbu tamoyilga kengroq taʼrif berilgan. Oliy sud Plenumi qarorining 6-bandida ham töğridan-töğri “Sud muhokamasining oçiqligi sud majlisida jarayon iştirokçisi bölmagan şaxslarga, şu jumladan ommaviy axborot vositalari vakillariga hozir böliş imkoniyatini beriş orqali taʼminlanadi” deyilgan.
Misol tariqasida, şaxs qaysidir jinoyatni qilganlikda xuddiki, aybdor sifatida jamoatçilik örtasida, masalan, ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilindi. Biroq ertaga sudda şaxsning aybi isbotlanmay, u oqlansa-çi? Şaxsning keyingi taqdiri nima böladi? Maʼlum bir tizim yoki sohaning obrösi nima böladi? Oqibatda sudlanuvçi şaxsning şarmanda bölgani qoladi, şaʼni, qadr-qimmati kamsitiladi. Şaxs işlayotgan tizimning obröyini tuşirib, uning nufuzini pasaytirib, xalqning öşa taşkilotga nisbatan salbiy fikrlarining paydo bölişiga olib keladi.
Şuningdek, şaxsning göyoki jinoyat sodir qilganlikdagi harakatlari internet va ijtimoiy tarmoqlarda keng jamoatçilik örtasida muhokama qilinişi kelgusida tergov organining işni tergov qilişda yoki sudda işni körişda mustaqil sudyada öşa şaxsga nisbatan barvaqt salbiy xulosa şakllanişiga turtki bölişi mumkin. Bu esa mustaqil sudning fikriga qaysidir maʼnoda taʼsir qilişga olib keladi.
Baʼzi hollarda ijtimoiy tarmoqlarda jamoatçilik iştirokidagi keng muhokamalar işni yuritayotgan tergov organiga ham taʼsir qilib, qonuniy qaror qabul qilişda çalğiş holatlari ham uçramoqda va bu şaxsning aybsizlik prezumptsiyasiga zid ravişda şaxs taqdiriga bevosita taʼsir qilmoqda.
Şubhasiz, jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari özlari çop etayotgan axborotlarning töğriligi hamda ularni bayon etiş şaklining odob doirasida bölişi uçun javobgardirlar. Özbekiston Respublikasining “Jurnalistlik faoliyatini himoya qiliş töğrisida”gi qonunida jurnalistning aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilişi, şaxsning huquqlari va erkinliklarini, şaʼni va qadr-qimmatini hurmat qilişi şartligi körsatilgan. OAVda tarqatilgan axborot haqiqatan ham şaxsning şaʼni, qadr-qimmati va obrösiga qilingan tajovuzlardan, şaxsiy hayotiga aralaşişdan himoyalaniş huquqini buzişi mumkin.
Xulosa örnida aytadigan bölsak, qonun ustuvor bölgan davlatda, huquqiy demokratik jamiyatda sönggi sözni hamişa sud aytadi. Sud sönggi sözini aytgunça, şaxsning aybdor yoki aybsiz ekanligini muhokama qilmasdan, aybsizlik prezumptsiyasiga amal qilaylik.
Ş.Vaisniyazov, tuman Adliya bölimi Yuridik xizmat körsatiş markazi boş yuriskonsulti.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶