“IXTIROÇILAR”
Hikoya
(Böl(ma)gan voqea)
Möʼjazgina Xitoy qişloğining turfa feʼlli odamlari köp, ularning hangomalarini kitob qilsa, bir javon tölar.
Oçilboyni hamqişloqlari «ijodkor ixtiroçi» deb ham ataşadi. U köp yangiliklar yaratgan: baʼzan kulgiga qolsa, baʼzi yangiliklari hayotda asqotib, iş berib turibdi. Mototsikl motoridan foydalanib, tomni suvaş uçun loy töla çelakni tom boşiga çiqaradigan "motokran” işlagan ham şu Oçilboyda. Hozir Xitoy, Koreyadan keltirilayotgan yer haydaydigan agregatlarni Oçilboy bundan ön beş yil oldin öylab topgan. Faqat bir aybi bor, to motorni öçirmagunça, töxtamay işlayvergani uçun falokatga yöliqişiga oz qolgan. Ovulda tinmay çiroq(svet) öçavergani uçun Murod telemaster bilan ikkalasi maşina akkumulyatoridan 220 volt tok çiqaruvçi apparatni öylab, tuzatişgan. Eski televizorlarning ehtiyot qismlaridan katta akkumulyator qutisiga joylaştirib, yasagan asbobi bilan hammani qoyil qoldirişgan. Endi koreyaliklar uning ixçam körinişidagilarini uyib taşlaşdi.
Ana şu Oçilboy Murod jörasi bilan quyoşlamada erinib ötirganida biri-biriga baliqqa borişni taklif qilib koldi.
– Baliqqa boramiz.
– E, qöy, uning maşaqqati qança?
– Heç maşaqqati yöq, kallani işlatsang, böldi. Oson yöli bor.
– Qanday yöli?
– Mana, tok kuçaytirgiçimiz bor. Suv böyiga borasan, ikki simni tuşirasan, akkumulyatorga buni ulaysan, tok urdirib, baliqlarni terib olaverasan, erinmasang böldi.
Oçilboyning qatʼiyati azaldan baliqxumor Murodning erinçoqligini yenga boşladi. Lekin baribir eʼtiroz bildirdi:
– Tok kuçaytirgiçni keça akam olib ketgandi, televizorda boks musobaqasi körsatilar ekan, bugun sörasak bölmaydi-da. – Oçil jörasining eriganidan xursand bölib ketdi, tizzalari bilan yerga, "Ovçilar” kartinasidagi lofçi ovçiga öxşab ötirib, ikki qölini baravar silkitib:
– Dvijok bor, dvijok yaxşi emasmi!? – dedi oğzini töldirib.
– Bölaveradi.
– Ketdik. – Ikki örtoq provodalarni keragiça şaylaşdi.
– Mototsiklga benzin kerak, litri falon söm, - yana oyoği tortmaganday, sözlandi Murod. – Bundan taşqari, tok urdirib, tutguday baliq bormi hozirlari. Bu "nevidimka” tur degani çavoqligida qirib böldi-ku, baliqlarni.
– Bor, – jörasi aynib qolişidan qörqib, tezlaşdi Oçilboy, – Bor yerini men bilaman. Katta zovurning yoqasidagi çungulni Nurbek çiqmas möldaklab, baliqxona qilib qöyibdi. Bir odamni yaqinlaştirmaydi. Özi ham tutmaydi, qölidan kelmaydi-da. Oçilboy ovozini pasaytirib, Murodning quloğiga yaqinroq kelib davom etdi: – U yerga mototsiklda ham borib bölmaydi. Nurbekka bildirmay, eşakda boramiz. Ana, qöşnimiz Komilning eşagini söraymiz. Mollariga öt olib, namozgarda uyiga keladi, biz ikki soatga qolmay, borib kelamiz. "Kakras” Nurbek şu paytda uyida mollarini joylaştirayotgan böladi… "Tar-r-r” ettiramiz-u, baliqni olib, jönab qolamiz.
Murod Oçilboyga "çekist bölib ket-e”, deganday miyiğida kulib qarab qöydi.
Baliq vaʼda qilib, Komilning eşagini olişdi. Ikkovi mingaşib, "Tigr”ni örtaga qöyib, şoşilinç yölga tuşdilar. Oçilboy çölpi (çovli) olvoldi. Baliq tok urganda qalqib çiqsa, suvga tuşib, peşalab yurasanmi? Çölpi bilan ilib, qirğoqqa qoqib taşlayverasan! Şokir benzinçining yonida gurung sotib ötirgan Şarif alkaş ularga qiçqirdi:
– Ha, baliqqami? Men ham "omad!” - deb ötiraman, bir şörvalik taşlab ketarsizlar!
– He, kallangni, aytmadimmi senga, çölpini gijinglataverma, yaşiribroq ötir, deb – tönğilladi Murod Şarifga ters qarab. – Ana, oldimizni kesdi-da!..
– Qayerga yaşirasan, up-uzun dastasi bilan!? Ha, ne... körsa-körar-da, - dedi Oçil qörs ohangda.
– Oldimizni kesdi. Endi baliq böladimi?! Baliq deganga heç kimga bildirmay borasan, öljani ham birovga körsatmaysan!
– Voy-bö-ö-y, öljangni heç kimga körsatmasang, ovning ne qiziği bor!? – dedi Oçil tutajak baliqlarini köz oldiga keltirib va xalta qolib ketmadimi, deb egar tagini tekşirib ham qöydi.
Daryoliqqa yaqin zaxkaşning aylanma joyida töxtaşdi. Haqiqatan ham zaxkaşning bir tarmoğida suvi bir yonidan kirib, bir yonidan çiqib turgan kattagina hovuz bor ekan. Suvning kiriş-çiqiş tomonlarida "kaza” (işqa-qamişdan baliq kiradigan, lekin çiqolmaydigan maxsus tösiq) körinib turardi. Hovuz suvining loyqaligidan bu yerda baliq köpligi maʼlum. Murodga jon kirib, qöllarini işqalab, tişining suvini tortib, eşak egariga boğlangan motorni olmoqçi edi Oçil hovliqdi:
– Tuxta, töxta, motorni tuşirma, qaytaga mahkam boyla-da, "xodla!” Şart-şurt işimizni bitiramiz-u, "zim” bölamiz. Baliqning hammasini yiğiştipamiz, deb ham yurmaysan. Bir xalta tölsa böldi. Nurbek ham bilmay qolsin. Komilning eşagini ham oborib berişim kerak.
Asboblarni şaylab, provodalarni dvijokka ulab, motor çizimini tortişga şaylangan Murodni Oçilboy töxtatdi:
– Hey! Yaxşilab bir tekşirib kör, yana özimizni tok urib, öyinimizdan öymoq çiqib turmasin-a!
– Kördim, kördim. Qoç, qirğoqdan uzoqroqda çölpini tayyorlab tur. Bir yoqaman-u öçiraman. Keyin çöplab olaveramiz. Ah, manavi eşakning yuvoşligini aytmaysanmi!
Oçil motorning çizimini ikki tortdi – yonmadi. Eşak boşini silkib, quloqlarini şalpillatib qöydi. Çizimni qayta örab, çap qölini motorga tirab, bor kuçi bilan tortdi: töla gazda turgan motor "tar-r!” etib öt oldi. Qörqib ketgan eşak orqa oyoqlarida çökkalab oldi-yu, oldinga sakradi. Suvga taşlangan sim Murodga tegib ketişiga sal qoldi, qörqib, özini çetga otdi. Motor battar gaz kötarib, eşak böynini pastga egib, goh öngga, goh çapga şataloq otib borar, ikki jöra uning orqasidan qarab netarini bilmay turardilar.
– Voy-voy, rasvo böldik! Agar sim yölda birovga tegib ketsa..., valloh, öldiradi! Ana şunda "Jasliq”da yeysan baliqni! – dedi Murod yiğ-lamsirab. Sen, motorni tuşirma, eşakka mahkam boğla, degan!
– Men tuşirma degan bölsam, sen tuşirgin edi, endi nega menga gap topasan! Undan köra eşakni töxtat!
Biri çölpini, biri körpaçani olib, eşakning orqasidan yugurişdi. Katta yölga çiqaverişda çöpga ilib qolgan simni topişdi.
– Haliyam çala boylaganimni aytaver , – dedi Oçil özini oqlaganday.
– Hamma işing çala sening, çala ixtiroçi! – dedi Murod ters qarab.
– «Zato», foydali!
Eşak juda uzoqlab ketdi, şekilli, motorning ovozi eşitilmay qoldi.
– Qança benzin quyganding? – söradi halloslab yugurayotib Murod.
– Yarim litr.
– Yarim litr nega kerak?! 200 gramm quyib qöyavermaysanmi? Endi bir soatgaça öçmaydi motor!
– E..., öçmasa, öçmas! Qayoqqa qarab ketdi ekan, bu harom ölgur eşşak?!
– Eşak har qaçon öz uyiga qarab ketadi, – aqliga özi qoyil qolib han-siradi Oçil.
Ikki jöra harsillaşib ovulga kirganda, şom qoronğusi quyuqlaşib qolgan edi. Şarif alkaş hamon öşa supaçada mylgib (yarim uyquda) ötirgan ekan. "Miqqiyning (kalxat demoqçi) nasibasi bir çumçuq, deganday bunga topiladi aroq”, deb könglidan ötkazdi Murod. Şarif bularni tanidi:
– Ha, qaytdinglarmi? – söradi yengil çayqalib.
– Şu yerdan eşak ötmadimi? – baravar söraşdi ovçilar hansirab, manglaylarini yengi bilan artib.
– Eşakni-ku körmadim-da, svetsiz bir mototsikl ötdi, tarillab. Yöl qolib anov solmadan ötib, kunçiqarga qarab ketdi! Yöl-pölga qaramay, solmadan tik ötib, otizning içi bilan Komilning uyi tomon ketdi, ruldagi odam rosa içib olgan deyman-ov! - dedi Şarif qölini siltab.
"Çiroqsiz mototsikl”ning nima ekanligini yaxşi bilgan ikki jöra ham indamay Komilning uyiga qarab lökillayverişdi...
Tursunboy ABDULLAYeV,
Xitoy qişloği.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶