DOYIMMISIZ, BÖLAMMISIZ?!
“Nasablaringizni (zotlaringizni) bilinglar, qarindoşlaringizga silai rahm qilasizlar. Çunki aloqasi uzilgan qarindoşçilikning yaqinligi yöqdir...” (“Hadis”dan).
Hozirgi jonli sözlaşuvda ham, vaqtli matbuot va hatto televideniyeda ham, amakining öğli yoki qizini jiyan deb ataşayotgani, opa-singillarning farzandlari bir-birini kim deb ataşda yanglişayotgani uşbu möʼjaz maqolani yozişga undadi. Niyat xolis, uruğ-aymoqçilikni yoqlaş yoki heç kim bilan bahslaşiş niyatimiz ham yöq. Faqat hozirgi avlod qarindoşlik munosabatlari tilimizda qanday töğri atalişini bilişni istasalar, marhamat, fikrlaşamiz. Kim töğri ataşni bilişni istamas ekan “otis” (otets-rus) “mamaşka”, “brat”, “sestryonka” deb yuraversin.
70-80 yoşni körgan özbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman oqsoqollari bilan suhbatlaşib, fikrlarimizni keng jamoatçilik bilan örtoqlaşişga jazm etdik. Yoşlarimiz (avlodimiz) amaki, amma, xola, doyi (toğa), jiyan, toğavaçça, böla (xolavvaça) qanday qarindoş ekanligini bilib qöysalar aslo ziyon qilmas!
Xöş, amaki kim özi?
“Özbek tilining izohli luğati” (5-jildlik. 1-jild)da: Amaki: 1. (fors tilida aqr) otaning akasi yoki ukasi (jiyanga nisbatan) 2. Özidan katta er kişiga murojaatda yoki hurmat yuzasidan işlatiladi; 3. Umuman er kişi (özidan kiçiklarga nisbatan) deb uçta maʼnosi berilgan. 1-izohdan qavs içida berilgan “jiyanga nisbatan” degan sözga qöşila olmaymiz. Balki Özbekistonning boşqa viloyatlarida şevada bunday işlatilar, lekin bizda amakini, amakining öğil-qizlarini “jiyan” deb atamaydilar! Ularni aka (opa), uka (singil) deb atagan töğri böladi.
Qozoq, qoraqalpoq, turkmanlar bu masalada ança mahkamroq.
Şu kitobda: “Amakivaçça aka-ukalarning öğil-qizlari (bir-biriga nisbatan) deb töğri berilgan (I jild, 79-bet)”. Lekin II-jildning 96-betida: “Jiyan – aka-ukalarning (?), opa-singillarning farzandlari (toğaga, amakiga, ammaga, xolaga nisbatan)”, – deb çalkaş fikr bildirilgan. Yaʼni amaki va jiyanlarning qarindoşlik munosabatidagi farq yöqolgan.
Xullas, amaki – otamizning akasi yoki ukasi. Bizda ota, buva, aka deb ataşadi. Xalqimizda şunday dastur amal qilib kelganki, bola tili çiqqanidan ota (dada)sining otasi hayot bölsa, ota (dada)ni “aka” deb ataşni maʼqul körganlar. Bu hozir ham amalda, lekin köproq “dada” deb ataş urf bölmoqda.
Ota, bobo – ota (dadamiz)ning otasi.
Ota, buva – onamizning otasi (Toşkent tomonlarda opoqdoda). Özbekiston Xalq artisti Ortiq Otajonov TVda nevarasini sal koyib qöygandi: “menga “buva”, “bobo” de, “doda” dema”, – deb.
Buvi, ena – otamizning onasi.
Buvi, momo – onamizning onasi.
Ona – oyi (şevalarda turli ataşadi, bizda, “opa” deyişadi).
Ota – dada (“aka” deb ataş borligini yuqorida aytib ötgandik).
Amakivvaça – otamizning aka-ukalarining öğil-qizlari (öşa kitob 73-bet, I-jild). Yoşi katta bölsa – aka, opa, kiçik bölsa uka, singil.
Amma – otamizning opasi yoki singlisi.
Xola – onamizning opasi yoki singlisi.
Doyi (toğa). (164-bet). “Ayolning aka-ukalari (uning bolalariga nisbatan). Yaʼni onamizning aka-ukalari (er kişilar) va ularning farzandlari. “Qozoq, qoraqalpoqlarda toğasi – doyisining qizlarini “doyiqiz” deb ataşadi.
Jiyan – ammamizning öğil-qizlari. Opamizning, singlimizning farzandlari. Ular otamizga ham, bizga ham jiyan. 70 yoşdagi çol yo momo bölsa ham, biz 7 yoşda bölsak ham, bizga jiyan böladi!
Jiyan – amaki emas! Jiyanlarning öğil-qizlari, ham bizga jiyan (ça)lar bölib boraveradi. Öşa möʼtabar kitobning 96-betida özidan kiçik yaqin kişilarga ham jiyan deb murojaat qilinişi töğri körsatilgan.
Böla – opa-singilning bolalari (bir-biriga nisbatan), xolavaçça. Demak, xolamizning bolalari bizga böla böladi!
Poçça (yezna, jezna) – opaning, yoşi katta jiyan – “doyi qiz”ning eri, xolamizning eri. Yoşi kiçiklariga “kuyov” deyiladi, yezna deyilmaydi.
Qaynoğa – erning akalari, aka uruğlari yoşi kattalari ayol uçun, xotinning akalari, aka uruğlari yoşi kattalari er uçun qaynoğa böladi.
Qayni – erning ukalari, yoşi kiçik uka (ini) uruğlari ayol uçun qayni böladi. Xotinning ukalari, yoşi kiçik uka uruğlari er uçun qayni böladi.
Xorazmda yoşi kiçiklarni ham “qaynoğa” deb ataş bor.
Boldiz – özbeklarda rafiqasining singillari erga boldiz böladi.
Bekaç – erning singillari, jiyan singillari ham rafiqasiga bekaç böladi.
Xalqimizda hurmat – odob yuzasidan begona kişilarni ham bobo, buva, ota, otaxon, momojon, enajon, aka, opa, xola, doyi – toğa, jiyan, uka, inim, singlim, qarindoşim, oğayni, birodar deb ataşdek yaxşi odat bor. Bu balki, hamma Odam Ato va Momo Havoning farzandlari ekanimizni eslatib, taʼkidlab turar...
“Köz qayerda bölsa, mehr öşa yerda” deganlaridek, qarindoşlarning yaqinligi qatnaşiqda, mehr-u muhabbatda. Ammo har narsani öz nomi bilan atagan ham maʼqul iş.
Tursunboy ABDULLAYeV,
taʼlim faxriysi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶