22.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
22.11.2026, 00:55
Maqolalar 👁 750

DOYIMMISIZ, BÖLAMMISIZ?!

DOYIMMISIZ, BÖLAMMISIZ?!

“Nasablaringizni (zotlaringizni) bilinglar, qarindoşlaringizga silai rahm qilasizlar. Çunki aloqasi uzilgan qarindoşçilikning yaqinligi yöqdir...” (“Hadis”dan).

Hozirgi jonli sözlaşuvda ham, vaqtli matbuot va hatto televideniyeda ham, amakining öğli yoki qizini jiyan deb ataşayotgani, opa-singillarning farzandlari bir-birini kim deb ataşda yanglişayotgani uşbu möʼjaz maqolani yozişga undadi. Niyat xolis, uruğ-aymoqçilikni yoqlaş yoki heç kim bilan bahslaşiş niyatimiz ham yöq. Faqat hozirgi avlod qarindoşlik munosabatlari tilimizda qanday töğri atalişini bilişni istasalar, marhamat, fikrlaşamiz. Kim töğri ataşni bilişni istamas ekan “otis” (otets-rus) “mamaşka”, “brat”, “sestryonka” deb yuraversin.

70-80 yoşni körgan özbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman oqsoqollari bilan suhbatlaşib, fikrlarimizni keng jamoatçilik bilan örtoqlaşişga jazm etdik. Yoşlarimiz (avlodimiz) amaki, amma, xola, doyi (toğa), jiyan, toğavaçça, böla (xolavvaça) qanday qarindoş ekanligini bilib qöysalar aslo ziyon qilmas!

Xöş, amaki kim özi?

“Özbek tilining izohli luğati” (5-jildlik. 1-jild)da: Amaki: 1. (fors tilida aqr) otaning akasi yoki ukasi (jiyanga nisbatan) 2. Özidan katta er kişiga murojaatda yoki hurmat yuzasidan işlatiladi; 3. Umuman er kişi (özidan kiçiklarga nisbatan) deb uçta maʼnosi berilgan. 1-izohdan qavs içida berilgan “jiyanga nisbatan” degan sözga qöşila olmaymiz. Balki Özbekistonning boşqa viloyatlarida şevada bunday işlatilar, lekin bizda amakini, amakining öğil-qizlarini “jiyan” deb atamaydilar! Ularni aka (opa), uka (singil) deb atagan töğri böladi.

Qozoq, qoraqalpoq, turkmanlar bu masalada ança mahkamroq.

Şu kitobda: “Amakivaçça aka-ukalarning öğil-qizlari (bir-biriga nisbatan) deb töğri berilgan (I jild, 79-bet)”. Lekin II-jildning 96-betida: “Jiyan – aka-ukalarning (?), opa-singillarning farzandlari (toğaga, amakiga, ammaga, xolaga nisbatan)”, – deb çalkaş fikr bildirilgan. Yaʼni amaki va jiyanlarning qarindoşlik munosabatidagi farq yöqolgan.

Xullas, amaki – otamizning akasi yoki ukasi. Bizda ota, buva, aka deb ataşadi. Xalqimizda şunday dastur amal qilib kelganki, bola tili çiqqanidan ota (dada)sining otasi hayot bölsa, ota (dada)ni “aka” deb ataşni maʼqul körganlar. Bu hozir ham amalda, lekin köproq “dada” deb ataş urf bölmoqda.

Ota, bobo – ota (dadamiz)ning otasi.

Ota, buva – onamizning otasi (Toşkent tomonlarda opoqdoda). Özbekiston Xalq artisti Ortiq Otajonov TVda nevarasini sal koyib qöygandi: “menga “buva”, “bobo” de, “doda” dema”, – deb.

Buvi, ena – otamizning onasi.

Buvi, momo – onamizning onasi.

Ona – oyi (şevalarda turli ataşadi, bizda, “opa” deyişadi).

Ota – dada (“aka” deb ataş borligini yuqorida aytib ötgandik).

Amakivvaça – otamizning aka-ukalarining öğil-qizlari (öşa kitob 73-bet, I-jild). Yoşi katta bölsa – aka, opa, kiçik bölsa uka, singil.

Amma – otamizning opasi yoki singlisi.

Xola – onamizning opasi yoki singlisi.

Doyi (toğa). (164-bet). “Ayolning aka-ukalari (uning bolalariga nisbatan). Yaʼni onamizning aka-ukalari (er kişilar) va ularning farzandlari. “Qozoq, qoraqalpoqlarda toğasi – doyisining qizlarini “doyiqiz” deb ataşadi.

Jiyan – ammamizning öğil-qizlari. Opamizning, singlimizning farzandlari. Ular otamizga ham, bizga ham jiyan. 70 yoşdagi çol yo momo bölsa ham, biz 7 yoşda bölsak ham, bizga jiyan böladi!

Jiyan – amaki emas! Jiyanlarning öğil-qizlari, ham bizga jiyan (ça)lar bölib boraveradi. Öşa möʼtabar kitobning 96-betida özidan kiçik yaqin kişilarga ham jiyan deb murojaat qilinişi töğri körsatilgan.

Böla – opa-singilning bolalari (bir-biriga nisbatan), xolavaçça. Demak, xolamizning bolalari bizga böla böladi!

Poçça (yezna, jezna) – opaning, yoşi katta jiyan – “doyi qiz”ning eri, xolamizning eri. Yoşi kiçiklariga “kuyov” deyiladi, yezna deyilmaydi.

Qaynoğa – erning akalari, aka uruğlari yoşi kattalari ayol uçun, xotinning akalari, aka uruğlari yoşi kattalari er uçun qaynoğa böladi.

Qayni – erning ukalari, yoşi kiçik uka (ini) uruğlari ayol uçun qayni böladi. Xotinning ukalari, yoşi kiçik uka uruğlari er uçun qayni böladi.

Xorazmda yoşi kiçiklarni ham “qaynoğa” deb ataş bor.

Boldiz – özbeklarda rafiqasining singillari erga boldiz böladi.

Bekaç – erning singillari, jiyan singillari ham rafiqasiga bekaç böladi.

Xalqimizda hurmat – odob yuzasidan begona kişilarni ham bobo, buva, ota, otaxon, momojon, enajon, aka, opa, xola, doyi – toğa, jiyan, uka, inim, singlim, qarindoşim, oğayni, birodar deb ataşdek yaxşi odat bor. Bu balki, hamma Odam Ato va Momo Havoning farzandlari ekanimizni eslatib, taʼkidlab turar...

“Köz qayerda bölsa, mehr öşa yerda” deganlaridek, qarindoşlarning yaqinligi qatnaşiqda, mehr-u muhabbatda. Ammo har narsani öz nomi bilan atagan ham maʼqul iş.

Tursunboy ABDULLAYeV,

taʼlim faxriysi.

🎬 Videogalereya Barçasi →
«INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» axborot-kutubxona haftaligiga start berildi ▶ «INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» axborot-kutubxona haftaligiga start berildi 20.11.2026 Eskirgan boğlar örnida intensiv boğlar barpo etiladi ▶ Eskirgan boğlar örnida intensiv boğlar barpo etiladi 20.11.2026 Suv tarmoqlariga noqonuniy ulanişlar böyiça nazorat tadbirlari ötkazilmoqda ▶ Suv tarmoqlariga noqonuniy ulanişlar böyiça nazorat tadbirlari ötkazilmoqda 18.11.2026 BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026