VOYaGA YeTMAGANLAR HUQUQBUZARLIGINING OLDINI OLIŞ – MUHIM VAZIFA
Har bir davlatning, jamiyatning, xalqning azaliy orzu-intilişlarini röyobga çiqaradigan buyuk kuç – bu kelajak avlod vakillari, yoşlardir. Şu sababdan, respublikamizda yoşlarga oid siyosat davlat faoliyatining ustuvor yönalişlaridan biri bölib, uning asosiy maqsadi – yoşlarning ijtimoiy şakllanişi va kamol topişi, ijodiy iqtidori jamiyat manfaatlari yölida töla-tökis röyobga çiqişi uçun ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, taşkiliy jihatdan şart-şaroit yaratişdan iborat.
Voyaga yetmagan (lot. - impubes, pupillus; ing. - minor) Özbekiston Respublikasi qonunçiligida 18 yoşga tölmagan şaxs. Uşbu tuşunça huquqning turli sohalarida 14 yoşdan 18 yoşgaça bölgan şaxslarga nisbatan qöllaniladi. Voyaga yetmagan şaxslarni huquqlarini alohida himoya qilişni normativlaştiriş xalqaro miqyosda bir neça bosqiçlarda amalga oşirilgan. Dastlab bunday qadam 26-sentyabr 1924-yilda qabul qilingan «bola huquqlari» Jeneva Konventsiyasi orqali taşlandi. Unda bolalarning moddiy va maʼnaviy huquqlari himoya qilingan bölsa-da, lekin unda «bola» tuşunçasiga taʼrif berilmaydi. 1959-yil 20-noyabrdagi «Bola huquqlari» deklaratsiyasida ham bola tuşunçasi berilmagan. 1989-yil 20-noyabrdagi BMTning «Bola huquqlari» Konventsiyasida «bola» tuşunçasiga taʼrif beriladi. Konventsiyaning 1-moddasida Uşbu Konventsiyaning maqsadlari uçun 18 yoşga tölmagan har bir inson zoti, agar bolaga nisbatan qöllaniladigan qonun böyiça u ertaroq baloğatga yetmagan bölsa, bola hisoblanadi, deb taʼrif berilgan.
Voyaga yetmaganlar haqida alohida ğamxörlik qiliş zaruriyati ularning himoyasizligi, ojizligi, yetarli hayot tajribasi yöqligi, taʼsirçanligi va birovga taqlid qilişga moyilligi bilan belgilanadi.
Dunyoning demokratik va iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatlarida ham voyaga yetmaganlar orasida jinoyatçilikning ösişi, ehtiyojmand oilalarning mavjudligi, yetarliça tibbiy xizmat körsatilmasligi, qarovsiz bolalarning köpayişi kabi salbiy holatlarni kuzatiş mumkin. Voyaga yetmaganlar alohida diqqat-eʼtiborni talab etadi. Odatda voyaga yetmagan şaxs hayotiy tajribaga ega bölmaganligi, ongi, erki va irodasi töliq şakllanmaganligi sababli işonuvçan, boşqalar taʼsiriga beriluvçan böladi. Ular köpinça öz xatti-harakatlari oqibatlarini tuşunmaydilar va uni yetarli darajada idora qila olmaydilar. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar böyiça jazo tayinlaşda nihoyatda ehtiyot böliş lozim.
Jinoiy jazolarni liberallaştiriş munosabati bilan kiritilgan normalarda ham voyaga yetmaganlar tomonidan ijtimoiy xavfi katta bölmagan yoki ehtiyotsizlik oqibatida jinoyat sodir etilsa, ularga nisbatan ozodlikdan mahrum etiş jazosi qöllanmaslik belgilab qöyildi. Voyaga yetmaganlarga nisbatan qöllanadigan jazo öz mazmuni jihatidan axloq, odob normalarini şakllantirişga xizmat qiladigan majburlov çorasi bölişi kerak. Şunday qilib, huquqbuzarlik sodir etgan yoşlarni qayta tarbiyalaşni taʼminlaşning muhim bir huquqiy kafolati yaratildi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatçiligining oldini olişni jinoyat huquqiy çoralar vositasida taʼsir körsatiş bilan qöşib olib boriş ösib kelayotgan avlodni maʼnaviy soğliğini muhofaza qilişning şarti hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlar masalasiga alohida urğu berilgan. Ular oila bağrida, yaqinlarining ğamxörligida, baxt va mehr-muhabbat oğuşida ösişi zarurligini, mustaqil hayotga töla tayyorlanişini, tinçlik, erkinlik va tenglikni qadrlaş lozimligini, xalqimizning anʼana va qadriyatlari ila şakllangan ğoyalar asosida ularni jinoiy javobgarlikdan va jazodan ozod qilişni közlagan holda mustaqillikdan keyin qabul qilingan qator qonun hujjatlarida öz aksini topgan.
Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi JKning (16-modda) umumiy qoidalariga binoan kelib çiqadi, ammo voyaga yetmagan şaxsning öziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oşiriladi. JKning 85-moddasiga köra, voyaga yetmay turib, ijtimoiy xavfi katta bölmagan, ehtiyotsizlikdan va unça oğir bölmagan jinoyat sodir etgan şaxslarga nisbatan ozodlikdan mahrum qiliş tariqasidagi jazo tayinlanmasligi belgilangan.
Voyaga yetmaganlar örtasida jinoyatçilikka qarşi kuraş tajribasi şuni körsatmoqdaki, nafaqat nosoz oilalarda, balki ayrim taşqi tomondan nihoyatda soğlom hisoblangan oilalarning bolalari ham baʼzan yomon tarbiyalanmoqda va oqibatda bunday ösmirlar jinoyat yöliga ötib qolmoqdalar.
Bir qança jinoyatlarni voyaga yetmaganlar guruh tarkibida, ayrim hollarda esa yoşi katta şaxslar boşçiligida birgalikda sodir etişadi. Mazkur qilmişlarning ijtimoiy xavfliligining yuqoriligini inobatga olganda, qonun çiqaruvçi JKning 127-moddasida «Voyaga yetmaganlarni ğayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qiliş» uçun jinoiy javobgarlikni nazarda tutgan. Agarda jinoiy javobgarlik yoşiga yetgan voyaga yetmagan şaxs katta yoşdagi şaxsning taklifiga köra jinoyatni sodir etgan holda yoşi katta şaxs sodir etilgan jinoyatda iştirokçi (dalolatçi) sifatida javobgarlikka tortilişi bilan birga JKning 127-moddasi böyiça ham javobgar böladi.
Özbekiston Respublikasi JKning 17-moddasiga asosan, jinoyat sodir etgunga qadar 16 yoşga tölgan, aqli raso jismoniy şaxslar javobgarlikka tortiladilar. Jinoyat sodir etgunga qadar 13 yoşga tölgan şaxslar javobgarlikni oğirlaştiradigan holatlarda qasddan odam öldirganlik uçun javobgarlikka tortiladilar. Yuqorida taʼkidlaganimizdek, ön sakkiz yoşga tölgunga qadar jinoyat sodir etgan şaxslar umumiy qoidalarga muvofiq va Özbekiston Respublikasi JKning umumiy qismi oltinçi bölimida nazarda tutilgan xususiyatlar hisobga olingan holda javobgarlikka tortiladilar. Voyaga yetmagan şaxslarga nisbatan jazo va uni tayinlaş, javobgarlikdan yoki jazodan ozod qiliş xususiyatlardan taşqari voyaga yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari amaldagi Özbekiston Respublikasi JKning boşqa jinoiy-huquqiy moddalarida ham belgilab qöyilgan.
Voyaga yetgunga qadar har bolaga berilgan tarbiya uning butun umri davomidagi hayotini belgilaydi. Şu bois Özbekiston Respublikasi JKning 7-moddasida körsatilgan insonparvarlik printsiplariga mos ravişda, ösmirlarga beriladigan jazoning birinçi maqsadi ularni qayta tarbiyalaş ekanligini unutmasligimiz kerak. Zero, yoşlar vatan, millat va jamiyat kelajagidir.
S. Davletmurodov, Jinoyat işlari böyiça Amudaryo tuman sudi raisi.
A.Ametov, Jinoyat işlari böyiça Kegeyli tuman sudi raisi.
(Foto: ÖzA)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶