Киберхавфсизлик – ҳар бир фойдаланувчининг шахсий масъулияти

Бугунги ҳаётимизда интернетдан фойдаланиш шу қадар табиий бўлиб қолдики, биз рақамли макон билан яшашни одатий ҳол деб қабул қиламиз. Телефонимиз орқали харид қиламиз, ижтимоий тармоқларда мулоқот қиламиз, пул ўтказамиз, ҳатто ишимизни ҳам масофадан туриб бошқарамиз. Шу қулайликлар бизга вақт, маблағ ва имконият беради. Аммо шу билан бирга, биз сезмайдиган, лекин кундан-кунга чуқурлашиб бораётган таҳдидлар ҳам мавжуд. Биз одатда киберхавфсизликни мураккаб технологиялар ва махсус хизматларга боғлаймиз, лекин бу тизимнинг энг муҳим ва айни пайтда энг заиф қисми – ҳар бир фойдаланувчининг ўзи.

Киберхавфсизликни бузадиган энг катта заифлик технологияда эмас, инсон хулқида. Паролни “12345” қўйиш, уни бошқа одам билан бўлишиш, номаълум ҳаволани босиш ёки “балки зарарли эмасдир” деб файл юклаш – буларнинг ҳар бири шахсий қарор. Ва ҳар бир қарор нафақат ўзингизни, балки атрофингиздаги одамларни, ҳаттоки бутун тизимни хавф остига қўйиши мумкин. Статистик маълумотларга кўра, киберхавфсизлик бузилишларининг ярмидан кўпи фойдаланувчиларнинг хатти-ҳаракатларига боғлиқ. Бу шуни англатадики, ҳар биримизнинг қароримиз умумий тизимнинг мустаҳкамлиги ёки заифлигини белгилаб беради.

Шахсий масъулият – бу шунчаки қоидаларни бажариш эмас. Бу онгни ўзгартиришдир. Кучли пароль қўйиш – бу шунчаки мураккаб белгиларни териш эмас, балки “мен ўз маълумотларимга бефарқ эмасман” деган қарашдир. Икки босқичли аутентификацияни ёқиш – бу ноқулай жараён эмас, балки келажакдаги хавфларни тан олиб, уларни ҳозирданоқ олдини олиш қароридир. Қурилмаларингизни янгилаш эса шунчаки техник иш эмас, балки “мен рақамли маконим учун жавобгарман” деган тушунчадир.

Киберхавфсизликнинг маданият сифатида шаклланиши ҳам айнан шу ёндашувдан бошланади. Ҳар бир фойдаланувчи ўзини кичик бўлак сифатида эмас, балки умумий тизимнинг ажралмас қисми сифатида ҳис қилиши керак. Чунки сизнинг эҳтиёткорлигингиз бошқа фойдаланувчилар хавфсизлигини ҳам мустаҳкамлайди, сизнинг бепарволигингиз эса уларни хавфга солиши мумкин. Масалан, оддий фойдаланувчининг паролини ўғирлаш орқали кибержиноятчилар бутун компания маълумотларига кириши мумкин. Бу эса бир қарашда кичик туюлган хатолик аслида қанчалик йирик оқибатларга олиб келиши мумкинлигини кўрсатади.

Рақамли дунёда масъулият шундай тушунчага айланади: “Мен маълумотларимни ҳимоя қиламан, чунки бу менинг шахсий масъулиятим. Эҳтиёткор бўлишим эса фақат ўзимни эмас, атрофимдагиларни ҳам хавфдан асрайди.” Агар фойдаланувчилар шу қарашни қабул қилса, киберхавфсизлик технологияга боғлиқ бўлмаган, балки жамиятнинг ўзига сингиб кетган маданиятга айланади. Чунки энг кучли ҳимоя дастури ҳам фойдаланувчи нотўғри қарор қабул қилса, фойдасизга айланади. Аммо онгли қарор қилган фойдаланувчи оддий одатлари билан бутун тизимни ҳимоя қилиши мумкин.

Киберхавфсизлик бу технология эмас – бу маданиятдир. Ва бу маданият ҳар биримиздан бошланади. Рақамли дунё қанчалик ривожланмасин, унинг энг заиф ёки энг кучли нуқтаси барибир инсоннинг ўзидир.

Бозорбоев Диёрбек Пўлат ўғли, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Жиззах филиали талабаси