АЖДОДЛАР МЕРОСИ – келажак пойдевори

"Ўз тарихини билмаган, кечаги кунини унутган миллатнинг келажаги йўқ”, – деган эдилар муҳтарам Президент бобомиз Ислом Каримов.

Ўз тарихимиз. Унинг ичига кирган сари дилимиз фахр туйғусига тўлади. Айниқса, кўҳна Хоразм давлати тарихи жуда теран. IX аср охирларида Хоразм иқтисодий жиҳатдан  тез ривожланди. X асрга келиб Хоразм минтақадаги энг йирик савдо марказларидан бирига айланди. Хоразм савдогарлари қўшни давлатлар билан ва Волга, Хазар ва Булғор подшоҳликлари, шарқий Европанинг славян қабилалари билан ҳам савдо алоқаларини олиб борганлар. Савдо-сотиқнинг янада кенгайишида, айниқса Урганч (Гурганж) муҳим рол ўйнаган. Унинг ҳокими "Гурганж мири” деб улуғланган. 995 йилда Гурганж мири Маъмун ибн Муҳаммад Кат шаҳрини ишғол қилди ва Хоразмнинг иккала қисмини бирлаштирди (Хоразм илк ўрта асрларда иккига бўлинган, бирининг маркази ҳозирги Қорақалпоғистоннинг Беруний туманидаги қадимги Кат шаҳри бўлган, иккинчисининг маркази ҳозирги Туркманистон Республикаси ҳудудидаги Кўҳна Урганч шаҳри бўлган) ва Хоразмшоҳ унвонига сазовор бўлган. Шу тариқа Африғийлар сулоласи барҳам топди ва Маъмунийлар ҳукмронлиги бошланди. Кўҳна Урганч Хоразмнинг пойтахти бўлди. Қисқа давр ичида Маъмунийлар Хоразмшоҳлар давлатини ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ва маданий жиҳатдан ривожлантирдилар. Маъмунийлар даврида Хоразмда илм-фан ва маданият равнақ топди. "Маъмун академияси” ҳам ўша даврда ташкил этилди. Ушбу илмгоҳда буюк қомусий олимлар ижод этган ўз кашфиётлари, ютуқлари билан Хоразмшоҳлар давлатининг мавқеини юксак даражага кўтарганлар ва ўзларининг бемисл ижоди билан номларини абадийликка муҳрлаганлар. Бу абадийликка муҳрланганлар рўйхати буюк бобомиз Ал-Хоразмий номи билан бошланади. Ал-Хоразмийнинг асл исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Мусо Ал-Хоразмийдир. У  783 йилда Хивада туғилган. Дастлаб Хивада илм олиб, етук олим бўлиб етишади. Сўнг Ўрта Осиёнинг ўша даврдаги йирик илм-фан марказларидан бири Марв шаҳрида (ҳозирги Туркманистон Республикаси ҳудуди) ижодини давом эттирган. У ерда кўплаб устозлардан таълим олган, бир қанча шогирдлар етиштирган, замондош олимлар билан фикр ва тажриба алмашган. 819 йилдан бошлаб эса Халифа Маъмун  замонида (813-833) Бағдодда  фаолият юритган.

Унинг кашфиётлари, математикага доир асарлари  ҳамон илмий қимматини йўқотмаган. "Ал жабр” асарини ёзишни Хоразмийга Маъмун ибн Муҳаммад буюради. Чунки, ўша давр муҳитида инсонларга, айниқса, оддий халққа ер ўлчаш, ариқ чиқариш, бино қуриш, меросни тақсимлаш ва турли ҳисоб ва ўлчов ишларида дастуриламал бўладиган фан албатта зарур эди. Унинг йирик кашфиётларидан бири "0”дан "9”гача бўлган рақам билан ҳар қандай сонни ёзиш мумкинлигини, унинг мураккаб рим рақамларидан афзалликларини исботлаб бергани ва тўрт амал билан қўшиш, айириш, кўпайтириш ва бўлиш қоидаларини яратганидир. Аслида "0” дан "9”гача бўлган рақамларни ҳиндлар ихтиро қилган, лекин кейинчалик уларни Ал-Хоразмий фанга киритди, илмий асослади ва бошқа олимларга тарғиб қилди. Дунёда ўз номи фан номига айланган алломалар жуда кам. Алгебра, альгоритм атамалари Ал-Хоразмий номи билан боғлиқ. Бу ҳодиса билан ҳар қанча фахрлансак, ҳар қанча ғурурлансак арзийди.

Ал-Хоразмийнинг география, астрономияга, тарихга ва бошқа соҳаларга оид жами 20 та асаридан 10 таси бизгача етиб келган. Унинг ҳар бир қилган ижодий ва илмий ишлари бугунги кун олимлари учун муҳим қўлланма бўлиб хизмат қилмоқда. Ватандошимиз ўз кашфиётлари билан тарихда ўчмас из қолдирди. Ал-Хоразмий 850 йилда Бағдодда вафот этди. Унинг буюк ва ўчмас номини абадийлаштириш мақсадида кўчалар, хиёбонлар, мактаблар Ал-Хоразмий номи билан аталмоқда. Бундан ташқари, Хоразм диёрининг Урганч шаҳрида маҳобатли ҳайкали қад ростлаган.

Биз яшаётган юрт Аллоҳ назари тушган замин. Аждодларимиз озодлик учун қон тўккан замин бу. Бизнинг аждодларимиз кимлиги-ю, уларнинг қандай буюк ишлар қилганини бутун жаҳон билади. Биз авлодлар, Ўзбекистон номини аждодларимиз каби бутун дунёга таратмоғимиз, Ватанимиз байроғини янада кўкларга кўтармоғимиз керак. Зеро, биз ҳеч кимдан кам эмасмиз.

Ҳусан ЙЎЛДОШЕВ,

Амударё хизмат кўрсатиш ва сервис касб-ҳунар коллежи ўқувчиси.

(Фото - http://www.darakchi.uz)