2023 ЙИЛНИНГ МАШҲУР 7ТА ИЛМИЙ КАШФИЁТИ

Ана холос:  Уйғонган қадимий қурт

Олимлар 46 000 йил давомида ухлаб ётган нематода қуртини жонлантиришга муваффақ бўлишди. Бу биз билган энг узоқ уйқу даври! Олимлар шу пайтгача бор-йўғи 39 йил ухлаган мавжудотларни уйғотишга муваффақ бўлишган.

Бу кашфиёт бизга узоқ умр кўриш ва бундан 46 минг йил аввал нематода музлаб ухлаб қолган пайтда мавжуд бўлган дунёни ўрганиш имконини беради. Қизиғи шундаки, бу қурт Сибирдаги абадий музликларда топилган – бу биз мазкур ҳудуддаги қадимги ҳаёт ҳақида кўпроқ маълумот олишимиз мумкинлигини англатади.

Денгиз тубида янги экотизим

Олимлар сайёрамиздаги ҳаётни ўрганиш ва тушуниш учун янги имкониятлар яратиб, океан остида бутунлай янги дунёни кашф этдилар. Экотизим денгиз тубига чуқур шўнғийдиган робот туфайли кашф этилган. Тинч океани тубидаги гидротермал тешиклар остидан қуртлар, салянгозлар ва кимёсинтетик бактериялар топилган.

Ушбу кашфиёт денгиз ресурслари ва биологик хилма-хилликни сақлаш ва ҳимоя қилиш учун муҳим аҳамиятга эга. Ва бу инсоният сайёрамиз ҳақида қанчалик оз нарса билишини кўрсатиб, келгусида янада кўпроқ кашфиётлар қилишга илҳомлантиради.

Бир нечта муҳим янги дорилар

Россия олимлари анкилозан спондилитга қарши янги дори яратишди. Ушбу сурункали яллиғланиш ҳолати бел оғриғи ва прогрессив умуртқа қаттиқлик билан намоён бўлади. Кўпинча анкилозан спондилит жуда эртадан - 20-30 ёшда содир бўлади. Янги дори бундай беморларнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада яхшилаши мумкин.

Бундан ташқари, ФДА (АҚШ озиқ-овқат ва фармацевтика идораси) Альцгеймер касаллиги учун янги дорини тасдиқлади. Препарат когнитив функцияларни йўқотишни 27 фоизга тўхтатишга имкон беради, аммо мия шиши шаклида ён таъсирга ҳам эга. Ривожланган мамлакатларда Альцгеймер касаллиги ўлим сабаблари бўйича иккинчи ўринда туради, шунинг учун кўплаб ресурслар шифо топишга сарфланади. Янги дори ушбу нейродегенератив касалликни янада самарали даволашга умид беради.

Ўсимликларнинг қичқириғи

Олимлар ўсимликлар ўзини ёмон ҳис қилганда, масалан, уларда намлик етарли бўлмаса ёки аксинча, намлик ортиб кетиб, ўсимлик чиришни бошласа, товуш чиқариб, қичқиришини кашф қилдилар. Қичқириқ ультратовуш диапазонида эшитилади, шунинг учун биз уни эшита олмаймиз, лекин махсус қурилмалар эшита олади. Ҳайвонлар билан ҳам худди шундай ҳолат кузатилади. Балки гуллар ҳам ҳашаротлар билан гаплашар – улар нима ҳақида гаплашаётганини тасаввур қилинг!

Бу кашфиёт бизга нафақат ўсимлик дунёси ҳақида қизиқарли маълумот беради, балки ўсимликлар бу маълумотларни қандай узатиши ҳақида ҳам тасаввур уйғотади. Бу деҳқонлар меҳнатига ҳам таъсир кўрсатиб, етиштирилаётган экинларнинг ҳолатига ташхис қўйишга бошқачароқ назар ташлаш имконини яратади.

Гриппга қарши универсал эмлаш

Грипп – кенг тарқалган ва жуда хавфли вирус бўлиб, ҳар йили дунё бўй-лаб 250–650 минг кишининг ўлимига сабаб бўлади. У тезда мутацияга учрайди, шунинг учун вакцина ҳар йили янгиланиши керак. Шу сабабли, бутун дунё олимлари универсал, яъни узоқ муддатли гриппга қарши эмлаш рецептини излаш устида узоқ вақтдан буён бош қотириб келадилар. 2023 йилда бунинг имконини берувчи биринчи жиддий сабаблар пайдо бўлди.

Айни пайтда Қўшма Штатларда бир нечта дорилар биринчи синовдан ўтказилмоқда. Миллий саломатлик институти яратган препарат устида 2-босқич тадқиқотлари ўтказилмоқда. Яъни, препаратнинг одамлар учун хавфсиз эканлиги текширилмоқда. Бу борада Modernaнинг мРНК технологиясига асосланган яна бир ишланмаси (бу технология ёрдамида биринчи Covid вакциналари яратилган) ҳам якунига етказилмоқда. Россия олимлари ҳам гриппга қарши ўз универсал дори воситаларини ишлаб чиқмоқдалар.

Келажак матоси:

у ташқи таъсир остида рангини ва шаклини ўзгартиради

Ватерлоу Университети олимлари бир вақтнинг ўзида шакли ва рангини ўзгартира  оладиган ақлли матони намойиш қилишди. Трансформация ташқи стимулларга – иссиқлик ва электр энергиясига жавобан содир бўлади.

Агар сиз матони фен ёки бошқа қурилма билан қиздирсангиз, у бинафша рангдан кўк рангга ўзгаради. Асосий қоида – 200Сдан  600Сгача бўлган ҳарорат оралиғини ушлаш. Акс ҳолда “сеҳр” содир бўлмайди.

Мато совиганда, у асл бинафша рангига қайтади. Ҳозирги бу вариант фақат иккита рангни ўзида намоён қилади, аммо кейинчалик палитрани кенгайтириш мумкин.

Микроблар паст ҳароратда пластмассани парчалаши аниқланди

Алп тоғлари ва Арктикада паст ҳароратларда пластмассани ютиб юбориши мумкин бўлган микроблар топилди. Бу полигонларда тўпланиб, жаҳон океанларини булғаётган пластик чиқиндиларни утилизация қилиш билан боғлиқ катта муаммонинг ечими бўлиши мумкин.

30 даражадан юқори ҳароратларда пластмассани парчалаш қобилиятига эга бактериялар аллақачон маълум бўлган. Лекин уларни саноатда қўллаш учун жуда кўп энергия керак бўлади, бу эса қимматга тушади ва атмосферага иссиқхона газлари чиқарилишига олиб келади.

Швейцариянинг WSL Федерал институти олимлари пластикни 15 даража Цельсийда парчалаши мумкин бўлган микроорганизмларни аниқладилар. Бу эса қайта ишлаш учун инқилобий ечим сифатида баҳоланмоқда.

Интернет материаллари асосида Робия Йўлдошева тайёрлади.