Сиз ахборот беришга мажбурсиз, жаноб ёхуд қонун бўлса ҳам имконият йўқми?

Очиқ ва адолатли давлат қуришда оммавий ахборот воситаларининг роли беқиёс. Айниқса, жамиятни ишончли ва ҳаққоний ахборот билан таъминлашда журналистларнинг ахборот олиш ҳуқуқи ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида мазкур ҳуқуқ мустаҳкам ҳимояланган. Конституцияда ҳам, соҳавий қонунларда ҳам ахборот эркинлиги белгилаб қўйилган. Аммо амалиётда нима кузатилмоқда? Журналист маълумот сўрайди, қониқарли жавоб ололмайди. Ахборот талаб қилади, баҳона эшитади. Қонун бор – лекин баъзи мансабдорлар уни писанд қилмайди. Ахборотга эришиш жараёнида юзага келаётган “сунъий девор”лар оммавий ахборот воситаларининг самарали фаолиятига тўсқинлик қилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 33-моддасида ҳар кимнинг ахборот олиш ҳуқуқи кафолатланган. 81-моддага кўра, оммавий ахборот воситалари эркин бўлиб, давлат уларнинг ахборотни излаш, олиш ва тарқатиш ҳуқуқини ҳимоя қилади. 82-моддада эса цензурага йўл қўйилмаслиги қатъий белгиланган. Бундан ташқари, “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинликлари тўғрисида”, “Оммавий ахборот воситалари тўғрисида”, “Журналистлик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги ва бошқа шу каби қонунлар ҳам журналистларнинг ахборот излаш ва сўраш ҳуқуқини қонуний йўл билан таъминлайди.

Бироқ, ҳаётда рўй бераётган воқелик бошқачароқ. Давлат идоралари кўпинча журналист мурожаатига жавоб беришдан қочади. Баъзи ҳолларда жавоб кечиктирилади, бошқаларида эса умумий, мазмунсиз ва фойдаланишга яроқсиз маълумот тақдим этилади. Бу эса журналистнинг ҳақиқий манзарани очиб бериш имконини чеклайди.

Бу муаммонинг сабаблари кўп қиррали. Менимча, айрим давлат ташкилотлари ҳали ҳам ахборот эркинлигини хавф сифатида қабул қилади. Улар жамоатчилик билан очиқ мулоқот қилишга тайёр эмас. Шу билан бирга, ҳаддан ташқари қоғозбозлик, қарор қабул қилишдаги сустлик, масъулиятсизлик каби бюрократик тўсиқлар ҳали ҳам ҳукм сурмоқда. Бундан ташқари, ахборот тайёрлаш маданияти етарли даражада шаклланмаган. Кўплаб ташкилотларда иш юритувчи ходимлар ёзма нутқда саводсиз, журналист сўровларига бепарво муносабатда бўлишади. Шу сабабли сўровларга шаблон, умумий, ҳеч қандай аҳамият касб этмайдиган жавоблар қайтарилади.

Олдинги ҳафтанинг ўзида мен маҳаллий ташкилотлардан биридан муҳим мавзуда ахборот сўрадим. Аввалига “берамиз” дейишди. Кейин жимлик. Жавоб бўлмади. Ёки берилган тақдирда ҳам, фақат умумий рақамлар, тушунарсиз гап-сўзлар... Афсуски, баъзан шундай “эҳсон” учун ҳам қувониб қоламиз. Лекин бу ахборот эмас! Бу фактларга асосланган ўқишли материал тайёрлаш имконини бермайдиган, жамиятни ҳақиқатдан узоқлаштирадиган маълумот парчаси, холос.

Охирги йилларда давлат ташкилотларида матбуот котиблари фаолият юритмоқда. Улар оммавий ахборот воситалари билан алоқада бўладиган кўприк вазифасини ўташи лозим. Бироқ, кўп ҳолларда улар телефон қўнғироқларига жавоб бермаслик, сўровларга муносабат билдирмаслик, ёки энг камида жавобни кечиктириш каби хатти-ҳаракатлар билан ўз мажбуриятларига масъулиятсизлик қилишмоқда. Бу эса журналистнинг ишини самарасиз, жамиятни эса ҳақиқатдан бенасиб қолдиради.

Ахборот берилмаслиги – бу фақат журналист учун эмас, бутун жамият учун зарар етказади. Шу сабабдан жиноятлар, коррупция ҳолатлари йиллар давомида яширин қолди, давлат маблағлари қай ҳолда ва нималарга сарфланишидан жамоатчилик хабардор бўлмади. Оқибатда эса жамиятда давлат тизимига ишонч пасайди. Агар журналист тўлиқ ва ҳаққоний маълумот билан таъминланмаса, ҳақиқатни ёритиш имкониятига эга бўлмайди. Ҳақиқат ёритилмаса, адолат қарор топмайди ва жамиятда тенгсизлик кучаяди.

Аслида журналист ахборотни олиш учун илтимос қилмаслиги керак. У қонуний асосда ахборотни олишга ҳақли. Лекин кўплаб ташкилотлар ҳануз бу ҳақиқатни англамай келмоқда. Улар учун ахборот бериш вазифа эмас, ихтиёрий ёрдамдек тасаввур қилинади. Ҳолбуки, журналист ҳуқуқлари давлат органлари, уларнинг мансабдор шахслари томонидан бузилиши — қонунга зид ҳаракатдир ва жавобгарликка сабаб бўлади.

Оммавий ахборот воситалари ва журналистлар ҳақиқатни жамиятга етказувчи асосий омил ҳисобланади. Ахборот эса куч. Лекин бу куч яширилса, ҳақиқат жим бўлади. Ахборот жамиятда ижтимоий фикр шаклланиши, жараёнларни таҳлил қилиш ва фикр юритиш учун хизмат қилади. Очиқ ахборотни яшириш орқали фақат журналист эмас, бутун жамият нотўғри маълумот асосида фикр юритишга мажбур бўлади. Бундай жамиятда ҳақиқат сукут сақлайди.

Шунинг учун ҳам ахборот сиёсатини қайта кўриб чиқиш, жавобгарликни кучайтириш, медиа билан ишлаш маданиятини шакллантириш, давлат органларидаги масъул шахсларни медиа саводхонлик ва ахборот беришга оид амалий кўникмалар билан таъминлалаш давр талаби ҳисобланади.

Журналистлар ҳеч кимдан ёлвориб ахборот сўрашга мажбур эмас. Улар қонунга таяниб фаолият юритади. Қоғозда ёзилган қонунлар эса амалда ҳамага бирдай ишлаши керак. Чунки бизга “сунъий девор”лар эмас, ҳақиқат керак.

Шоҳзод Қурбонбоев, журналист.