Mediatsiya – bu nizoning hamkorlikka aylanişi
Har qanday mamlakatning demokratik rivojlanganligi darajasi albatta uşbu mamlakatda inson huquq va erkinliklarining taʼminlanganlik darajasi bilan çambarças boğliqdir.
Mamlakatda inson huquq va erkinliklarini taʼminlaşni esa mukammal işlab çiqilgan normativ huquqiy baza va sud-huquq tizimisiz tasavvur qiliş qiyin.
Mamlakatimizda istiqlol yillarida bu borada juda salmoqli işlar amalga oşirildi va davom ettirilmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq islohotlarning eng muhim yönalişlaridan biri, bu – qonun ustuvorligi va qonuniylikni mustahkamlaş, şaxs huquqi va manfaatlarini işonçli himoya qilişga qaratilgan sud-huquq tizimini izçil demokratlaştiriş va liberallaştirişdan iborat böldi.
Bu boradagi işlardan mamlakatni demokratlaştiriş va sud-huquq tizimidagi islohotlarni yana bir qadam olğa ilgarilatişga turtki bölgan mamlakatimiz birinçi prezidenti I.A.Karimovning Özbekiston Pespublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi va Senatining 2010-yil 12-noyabrdagi qöşma majlisida ilgari surgan «Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada çuqurlaştiriş va fuqarolik jamiyatini rivojlantiriş kontseptsiyasi»ni alohida atab ötiş joiz.
Uşbu Kontseptsiyaga asos davlat boşqaruvini demokratlaştiriş va sud-huquq tizimini liberallaştirişga qaratilgan 50 dan ziyod qonunçilik taşabbuslari ilgari surilib, bugungi kunga kelib uşbu taşabbuslarning deyarli barçasi hayotimizga tatbiq etilgan.
Mamlakatimizda bugungi kunda sud-huquq tizimidagi islohotlar dunyoda tezkorlik bilan röy berayotgan özgarişlarni hisobga olgan holda davom ettirilmoqda.
Özbekiston Pespublikasi Prezidenti Ş.M.Mirziyovning 2016-yil 21-oktyabrdagi «Sud-huquq tizimini yanada isloh qiliş, fuqarolarning huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini kuçaytiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi Farmoni uşbu islohotlarning mantiqiy davomi böldi.
Uşbu Farmonga ilova bilan «Sud-huquq tizimini yanada isloh qiliş, fuqarolarning huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini kuçaytiriş böyiça kompleks çora-tadbirlar» Dasturi tasdiqlandi.
Dasturga muvofiq Inson huquq va erkinliklarini himoya qiliş tizimini izçil takomillaştiriş va mustahkamlaş maqsadida umumeʼtirof etilgan xalqaro standartlar asosida bir qator alohida qonunlar, şu jumladan «Jabrlanuvçilar, guvohlar va jinoyat protsessining boşqa iştirokçilarini himoya qiliş töğrisida»gi, «Mediatsiya töğrisida»gi, «Maʼmuriy sudlov işlarini yuritiş töğrisida»gi qonunlar loyihalarini işlab çiqiş va qabul qiliş nazarda tutilgan edi.
Uşbu qonun loyihalaridan «Mediatsiya töğrisida»gi qonun suddan taşqari fuqarolik va iqtisodiy nizolarini tartibga solişning asosiy tuşunçalari, maqsadlari, vazifalari, mexanizmlarini belgilab berişga qaratilgandir.
Prezidentimiz Farmonida nazarda tutilgan mazkur qonun Qonunçilik palatasi tomonidan 2018-yil 12-iyunda qabul qilinib, Senat tomonidan 2018-yil 28-iyunda maʼqullanib, Prezidentimiz tomonidan 2018-yil 3-iyul sanasida imzolanib, 2019-yil 1-yanvardan kuçga kirdi.
Mediatsiya instituti tarixiga nazar soladigan bölsak mutaxassislar fikriça uşbu tuşunça inson jamiyatida nizo qaçon paydo bölgan bölsa mediatsiya ham bölgan. Tarixdan maʼlum fuqarolar nizolaşayotgan taraflar örtasida sözlaşuvlar olib borişga, betaraf (neytral) şaxs iştirokida nizoni hal qilişga köpinça murojaat qilişgan. Insoniyat jamiyati rivojlanişining har qanday bosqiçlarida mediatsiya usullari har xil şakllarda namoyon bölgan bölsa da, uning asosiy maqsadi – taraflarni mustaqil taraf iştirokida yaraştiriş özgarmagan.
Tarixdan maʼlum bölişiça nizolarni hal qilişning yaraştiruv usullari ibtidoiy jamoa davridan beri qöllanib kelingan. Olimlar fikriga köra nizoli vaziyatlarni hal qiliş uçun uçinçi mustaqil (neytral) tomonni jalb qiliş zarurligi eng avvalo bu tirik qoliş niyati bilan boğliq (ayrim şaxs yoki guruhlar). Uşbu yaraştiruv usullarini birinçilardan bölib qöllaganlar bu ibtidoiy qabilalarda qabila boşliqlar böldi. Ular şu yöl bilan jami qabilaning qirilib ketişiga sabab bölişi mumkin bölgan zöravonliklarni töxtatib qolişgan.
Uşbu usulni qöllaş Finikiya va Vavilon savdogarlari örtasida rivojlangan bölgan. Qadimiy Gretsiyada vositaçilarni qöllaş amaliyoti mavjud bölgan (proxenetas). Pim huquqi ham Yustinian kodeksidan boşlab (530—533 b. e.), vositaçilikni tan olgan. Pimliklar «vositaçi» tuşunçasini belgilaş uçun har xil terminlardan foydalangan — «internuncius», «medium», «intercessor», «philantropus», «interpolator», «conciliator», «interlocutor», «interpres», va nihoyat«mediator».
Mediatsiya özining zamonaviy tuşunçasida 20 asrning ikkinçi yarmidan, dastlab anglo-sakson huquqi davlatlarida - AQŞ, Avstraliya, Buyuk britaniyada rivojlana boşlagan va keyinçalik Yevropaga tarqala boşlagan. Mediatsiyani qöllaş böyiça dastlabki urinişlar odatda, oilaviy nizolarni hal qilişga tegişli. Keyinçalik, mediatsiya mahalliy jamoalar örtasidagi nizolardan tortib, tijorat va ommaviy sohalardagi köp qirrali bölgan nizolarni hal qilişda ham öz örnini topdi.
Mediatsiya instituti bugungi kunga kelib dunyoning AQŞ, Germaniya, Buyuk britaniya, Avstriya, Yaponiya, Xitoy, Gonkong, Koreya, Indiya va boşqalar kabi köpgina mamlakatlarida taşkil etilgan va muvaffaqiyatli amal qilmoqda. Şu bilan birga bir qator davlatlarda mediatsiyaning zarurligi şu darajaga borib yetdiki, uni qonunçilik darajasida tartibga soliş maqsadga muvofiq, ayrim hollarda esa zarur deb topildi.
Şundan kelib çiqib, va uşbu institutning ahamiyatini hisobga olgan holda 2002-yil 24-iyunda BMTning Xalqaro savdo huquqi böyiça komissiyasi (Yunsitral) tomonidan «Xalqaro tijorat keliştiruv protsedurasi haqida»gi (ayrim manbalarda uning nomi «Xalqaro savdo arbitraji haqida» deb berilgan) namunaviy qonun qabul qilingan. Keliştiruv protseduralariga oid tavsiyaviy xarakterga ega bölgan uşbu qonunning tuşuntiriş xatida, uşbu institut özining qöllanilişini topgan davlatlardagi mediatsiya jarayonlarida erişilgan kelişuvlarning yuridik natijadorligi va majburiyligi yuzasidan tahlil (obzor)lar işlab çilgan.
Bundan taşqari, hozirgi kunda 2008-yil 21-mayda Yevropa parlamenti va Yevropa Ittifoqi Kengaşi tomonidan qabul qilingan «Fuqarolik va tijorat işlaridagi mediatsiyaning ayrim jihatlari haqida»gi direktiva, 2004-yil 2-iyunda qabul qilingan mediatorlar axloqi va muomalalarini özida aks ettirgan Yevropa kodeksi mavjud.
Uşbu kodeks normalari asosan fuqarolik va tijorat işlariga oid mediatsiyaga möljallangan. Kodeksda mediatorni tayinlaş tartibi, unga qöyiladigan talablar, uşbu faoliyatda qöllanadigan tamoyillar öz ifodasini topgan.
AQŞda bugungi kunda mediatsiya töğrisida yaxlit qonun mavjud bölib, u bungaça AQŞning har xil ştatlarida vositaçilik faoliyatini tartibga solib kelgan, ilgaridan mavjud bölgan 2500 dan ziyod qonun-hujjatlarini jamlagan.
Özbekiston Pespublikasining Mediatsiya töğrisidagi Qonuni 4 bob, 34 ta moddalardan iborat.
Mazkur Qonunning 3-moddasiga köra, uning amal qilişi çet el amaliyotidan farqli ölaroq, faqat fuqarolik huquqiy munosabatlardan, şu jumladan tadbirkorlik faoliyatini amalga oşiriş munosabati bilan kelib çiqadigan nizolarga, şuningdek yakka mehnat nizolariga va oilaviy huquqiy munosabatlardan kelib çiqadigan nizolarga mediatsiyani qöllaş bilan boğliq munosabatlarga nisbatan tatbiq etiladi.
Uşbu Qonunning amal qilişi mediatsiyada iştirok etmayotgan uçinçi şaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga, jamoat manfaatlariga daxl qiladigan yoki daxl qilişi mumkin bölgan nizolarga nisbatan tatbiq etilmaydi.
Xulosa örnida aytiş mumkinki, taraflar örtasidagi nizolarning sudsiz, mediatsiya yordamida hal etilişi fuqarolik va iqtisodiy sohadagi işlarni soddalaştirişda, fuqarolar va tadbirkorlik subʼektlari örtasidagi nizolarning özaro munosabatlarini nizo sababli özişga emas balki, davom etişiga xizmat qiladi deb işonç bildiriş mumkin.
Yerkin Uteniyazov, Fuqarolik işlari böyiça Amudaryo tumani sudi raisi

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶